Türkçede vermek: Derleme dayalı çerçeve anlambilimsel bir çözümleme

Sözlükbirimler, sözlüksel anlambilim ve diğer dilbilim araştırmalarında önemli çalışma alanlarından birini oluşturmaktadır. Özellikle, dilbilimsel teoriler ve çerçeveler oluşturulurken tümce örüntülerini belirlemekte önemli rolü olan eylem ulamına büyük önem verilmekte ve eylemlerin anlam betimlemelerinin konu edildiği çalışmalar alanyazında geniş bir yer tutmaktadır (Jackendoff, 1983; Levin, 1993). Bu çalışmada, çerçeve anlambilim kuramı (Fillmore ve Atkins, 1992) temelinde ve derlem-temelli bir yaklaşım izlenerek Türkçedeki çokanlamlı vermek eyleminin sözdizimsel ve anlambilimsel özellikleri betimlenmiştir. Anlambilimsel (kılıcı, etkilenen) ve dilbilgisel (özne, nesne) roller arasındaki ilişki çözümlenmiştir. Çalışma, derlem-temelli olması, eylemler için çerçeve odaklı bir sözlük oluşturan ve geniş bir veritabanı ile yapılan kapsamlı bir çalışma olması bakımından önem taşımaktadır. Çalışmada İngilizce sözlükbirimler için oluşturulan FrameNet (https://framenet.icsi.berkeley.edu) (Baker ve diğerleri, 1998; Fillmore ve diğerleri, 2003; Fillmore & Baker, 2010;Ruppenhofer ve diğerleri, 2010) çevrimiçi sözlüksel veritabanındaki sınıflandırma yöntemi izlenmiş, bu sınıflandırma, Türkçe Ulusal Derleminin 10 milyon sözcüklük tümcelerine ayrılmış altderleminde vermek eylemi için oluşturulan veri tabanında uygulanmıştır. Çalışmanın ilk aşamasını 10 milyon sözcüklük altderlemde teksözcük listelerinin aratılması oluşturmuş, eylemin bağımlı dizinlerinin aynı sözlüksel birimleri içeren kullanımlarının ayrıştırılmasıyla çalışma devam etmiştir. Böylelikle, altderlemde gözlenen teksözcükler çalışma kapsamına alınmış ve Fillmore'un çerçeve anlambilim yaklaşımına dayanan FrameNet'in İngilizce için ortaya koyduğu sözdizimsel ve anlambilimsel eylem sınıflandırması temelinde, Türkçede ver- eyleminin yüklem konumunda olduğu tümcelerde anlambilimsel ve sözdizimsel etiketlemeler yapılarak eylemin çerçeve ağı oluşturulmuştur. Bu yaklaşım, eylemin sözlüksel tanımı, dil konuşucularının sözcüğün kodladığı kavramın artalandaki çerçevesini bilmelerine bağlıdır yaklaşımını desteklemektedir. Dolayısıyla, bir sözcüğün anlamları birbiriyle doğrudan bağlantılı değildir. Anlamlar, birbirleriyle, arka plandaki ortak çerçevelerinin bağlantıları ve bu çerçevelerin belirli öğelerini vurgulama biçimleri yoluyla ilişkilendirilebilmektedir (Fillmore & Atkins, 1992: 77). Doğal dil kullanımı örneklerinin kapsamlı ve çok yönlü derlem temelli gözlemleri sonucunda, a) ver- eylemine ilişkin sözdizimsel ve anlambilimsel tümleç dökümleri; b) çokanlamlı bu eylemin her bir anlamının çağrıştırdığı anlamsal çerçeve ve bu çerçevelerin tanımlamaları ve birbirleri arasındaki ilişkiler; c) çerçevelerin içinde yer alan temel ya da seçimli anlambilimsel rolleri temsil eden çerçeve öğeler; d) ortak eşdizimlilik gösteren ve tüm temel sözdizimsel bağlamları temsil eden tümceler ve tümce bileşenlerinin çerçeve öğeleri sınıflandırması; e) anlam çerçevelerinin artalanında yatan sözdizimsel ve anlambilimsel özelliklerin algoritmasının yanı sıra çerçevelere ait kavramsal şemalar da önerilmiştir. Anahtar Kelimeler: çerçeve anlambilim, derlem dilbilimi, FrameNet, vermek eylemi.