Türkçe-İngilizce çevirilerde dilbilgisel cinsiyet sorunu ve kalıp yargıların çeviri üzerindeki etkileri

İngilizce, politika, ekonomi, hizmet ve sağlık gibi birçok sektörde kullanımı oldukça yaygın olan bir dil haline gelmiştir. Türkiye'nin, bu alanların fazlasıyla talep gördüğü ülkelerden biri olması Türkçe-İngilizce dil çiftinde neredeyse her alanda çeviriler yapılmasının önünü açmış ve çeviri sektörünün hem doğrudan hem dolaylı yollardan gelişmesini sağlamıştır. Yapılan çevirilerin artması çevirmenlerin, müşterilerin ve alan araştırmacılarının gözüne çarpan çeviri hatalarının ve sorunlarının sayısındaki artışı da beraberinde getirmiştir. Bu sorunlar ve hatalar nedeniyle çevirilerde "eşdeğerlik" istenen düzeyde sağlanamamaktadır. Hedef metnin, kaynak metne eşdeğer olması ve eşdeğerlik düzeyinin artması çevirinin kalitesini, güvenilirliğini ve doğruluğunu arttırır. Bir dil, o dili kullanan toplum ve kültüre dair birçok ipucu taşımaktadır. Toplumsal cinsiyet konusu da bu ipuçlarının yakalanabildiği alanlardan biridir çünkü diller arasında cinsiyet temsili bakımından birçok farklılık vardır. Türkçe dilbilgisel cinsiyet işaretlemelerine sahip değilken İngilizce'de bu işaretlemelerin olması, çeviride eşdeğerlik sorunlarını çevirmenlerin karşısına sıklıkla çıkarmaktadır. Araştırma, Türkçeden İngilizceye yapılan çevirilerde dilbilgisel cinsiyet işaretlemelerinden üçüncü tekil şahıs olan "o" (he/she/it) eşdeğerliliğinin sağlanamadığı durumlarda yaşanan çeviri sorunlarını ele almaktadır. Bu sorunların dilbilgisel açıdan çözümlenme stratejileri ve Türkçe bağlamında meslek adlarına dair cinsiyet çağrışımlarının açıklanması amaçlanmıştır. Araştırma kapsamında belirlenen doktor, öğretmen, mühendis, avukat ve sekreter adlarını içeren tümcelerin çevirileri web tabanlı makine çevirisi araçlarından ve üniversitelerin İngilizce Mütercim-Tercümanlık bölümlerinin hazırlık, 1, 2, 3 ve 4. sınıflarının aktif öğrencilerinden alınmıştır. Belirlenen tümcelerin çevirilerinde İngilizce 3. tekil kişi adlarının kullanımları incelenmiştir. Buna ek olarak, meslek adlarının Türkçedeki cinsiyet çağrışımlarının belirlenebilmesi için Türkçe Ulusal Derlemi'nden her bir meslek adının verileri alınmıştır ve sonuçları hem makine çevirileri hem de öğrencilerin çevirileriyle karşılaştırılarak incelenmiştir. Elde edilen bulgularda 3. tekil kişi adlarında eşdeğerlik sağlanamadığında ortaya hem anlamsal hem de yapısal çeviri sorunlarının çıktığı ve öğrencilerin bir kısmının bu sorunlarla başa çıkmak için bazı stratejilerden faydalandığı gözlemlenmiştir. Derlem verilerinin incelenmesiyle mesleklerin cinsiyet çağrışımları belirlenmiştir. Doğal dil verisinde belirlenen çağrışımların hem öğrencilerde hem de makine çevirisi araçlarında hemen hemen aynı örüntülere sahip olduğu görülmüştür.