H. 1301 (M. 1884) tarihli salname ışığında II. Abdülhamid Dönemi Hicaz vilayeti (Tarihi ve coğrafyası, sosyal-kültürel, ekonomik, idari-askeri yapı)

Tanzimat Fermanı'nın ilan edilmesiyle birlikte Osmanlı Devleti idarî alanda köklü değişiklere gitmiştir. Bu değişiklerden birisi de 1867'de çıkarılan Vilayet Nizamnamesi'dir. Bu nizamname ile eyaletten vilayete geçilmiş, devletin idari birimleri yeniden oluşturulmuş ve vilayetlerde; vilayetlerin tarihi ve coğrafyasını ihtiva eden, sosyal-kültürel, ekonomik ve idarî-askerî yapısını gösteren salnameler yani yıllıklar tutulmaya başlanmıştır. Osmanlı Devleti idaresinde bulunan Hicaz Vilayeti'ni konu edinen çalışmamızda H. 1301 (M.1884) tarihli Hicaz Vilayeti Salnamesi'nden edinilen bilgiler ışığında II. Abdülhamid döneminde Hicaz Vilayeti'nin tarihi ve coğrafyası, sosyal-kültürel, ekonomik ve idari-askeri yapısının ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. Hicaz Vilayeti'ne ait ilk salname olan H. 1301 (M. 1884) tarihli salnamenin transkripsiyonu yapılarak, tezimizde telif eserlerden de faydalanılmıştır. Çalışmamıza göre Hicaz Vilayeti Kâbe'yi de içinde bulunduran Mekke ile Medine ve Cidde sancaklarından ve bu sancaklara bağlı nahiyelerden meydana gelmektedir. Hicaz'ın neredeyse Kâbe ile özdeşleşen tarihi ve coğrafyası salname ışığında ele alınırken, çalışmamızda II. Abdülhamid döneminde Hicaz'ın sosyal ve kültürel yapısı, ekonomik durumu ile Hicaz Vilayeti'ni oluşturan sancaklar ve yönetim organları ve Osmanlı Devleti'nin bölgedeki askeri varlığı ortaya konmuştur.