Hatırlama unutma kültürü geçmişle yüzleşme bağlamında Türkiye örneği

Bu çalışmada geçmişle yüzleşme bağlamında Türkiye, hatırlama ve unutma kültürü kapsamında incelenmektedir. Toplumların hafızasının hatırlama ve unutma yolu ile inşa edildiğine değinilmekte, belleğin kimlik, tarih, hakikat ve adalet ile olan ilişkiselliği geçmişle yüzleşme bağlamında tartışılmaktadır. Bireyler, kolektif kimlik ile ortak bir geçmiş, kimlik ve değerler etrafında bir araya getirilmekte ve kurulan bu zemin, oluşturulan bellek ve tarih ile sağlamlaştırılmaktadır. İnşa edilen kolektif hafızanın içeriği yönetenler/iktidar tarafından belirlenmektedir. Resmi bellek olarak da tanımlanan bu hafızada neyin hatırlanıp neyin unutulacağına dair ayıklama yapılmaktadır. Bu durum, hatırlamanın ve unutmanın, toplumların geçmişiyle kurduğu ilişkideki rolünün, ideolojik bir boyutu olarak değerlendirilmektedir. Resmi belleğin kapsamı dışında kalan diğer bellekler ise canlı bellek olarak adlandırılmaktadır. Başka bir deyişle canlı bellek, maruz kalınan bellektir. Fail olarak olayların yükünü çekmiş, acısını yaşamış insanların inşa ettiği bellektir. Resmi belleğin genel tutumu unutma üzerine kuruluyken, bu hafıza dışında kalan canlı bellek, hafıza ve hatırlama talep etmektedir. Bu çalışmada belleğin tarih ile kurduğu çatışmalı ilişki hakikat ve adalet ile kurduğu ilişki üzerinden ele alınmaktadır. Hafızanın artık değişen misyonu ile hakikatleri temsil ettiği görülmektedir. Hakikat ve adalet talebi aynı zamanda hafıza talebidir. Hatırlama kültürünün bir yöntemi olarak ele alınan geçmişle yüzleşme kavramı, bu çalışmada geçmişteki insan hakkı ihlallerinden olan faili meçhul cinayetlerle yüzleşme olarak ele alınmaktadır. Geçmişle yüzleşme; demokratik ve barışçıl toplum inşa sürecinde geçmişin ağır insan hakkı ihlallerinin toplumda yarattığı tahribatı onarmanın bir yolu olarak görülmektedir. Geçmişle yüzleşmenin en önemli aşaması hakikatlerin ortaya çıkarılmasına yönelik olan mücadelenin yürütüldüğü süreçtir. Bu süreçte hakikat hakkının kolektif boyutu ve onarıcı adalet arayışının bir neticesi olarak Hakikat Komisyonları devreye girmektedir. Araştırma kapsamında geçmişiyle yüzleşebilen dünya deneyimlerinden yola çıkılarak komisyonların işlevi ve içeriği aktarılmaktadır. Bununla birlikte henüz resmi düzlemde komisyonların kurulmasının mümkün olmaması sonucu sivil toplum kuruluşlarının yürüttüğü gayrı resmi projelerin geçmişle yüzleşme sürecini başlatabilecek bir etkiye sahip olduğu savunulmaktadır. Bu bağlamda da yakınlarını siyasi cinayetlerde kaybedenlerin kurmuş olduğu Toplumsal Bellek Platformu incelenmektedir. Farklı kuşakları hakikat ve adalet arayışında bir araya getiren platform, yaşanan insan hakkı ihlallerini unutturmamaya çalışmaktadır. Ayrıca kendi davaları ve benzer hak ihlalleri davalarını takip ederek, resmi kanallara başvurularda bulunarak cezasızlık ve zaman aşımı ile de mücadele etmektedirler. Geçmişle yüzleşme noktasında Türkiye'de çok umut veren bir tablo olmasa da sivil toplum kuruluşları ve inisiyatiflerin girişimleri sürecin geleceğine dair bir ışık yakmaktadır. Anahtar kelimeler: Kolektif hafıza, kolektif hatırlama, hatırlama ve unutma kültürü, geçiş dönemi adaleti, geçmişle yüzleşme