Hayrullah Efendi Tarihi'nin XVIII. cildinin transkripsiyon ve değerlendirmesi

Hayrullah Efendi, XIX. yüzyılda yaşamış tarihçi, bilim insanı, devlet adamı ve hekimbaşı olarak görev yapmış çeşitli sahalarda yetkinlik göstermiş bir kimsedir. Bu çok yönlülüğü, onu yalnızca dikkat çekici bir şahsiyet kılmamış, aynı zamanda dönemin önde gelenlerinden biri konumuna yükseltmiştir. Hayrullah Efendi, Tarih-i Hayrullah Efendi adlı eserinde Osmanlı padişahlarının her biri için ayrı bir cilt kaleme almayı hedeflemiş ve toplamda otuz iki ciltlik bir külliyat tasarlamıştır; ancak bu büyük projenin yalnızca on dört cildini tamamlayabilmiştir. Çalışma daha sonra Ali Şevki Efendi tarafından zeyllerle sürdürülerek XVIII. cilde kadar getirilmiş, bu son cilt ise Osmanlı Devleti'nin dağılma sürecinde yer alan Sultan İbrahim dönemini ele almakla birlikte aynı zamanda bu araştırmanın temel kaynağını oluşturmuştur. Bu bağlamda, söz konusu XVIII. cildin transkripsiyon yöntemiyle günümüz Türkçesine aktarılması ve metnin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Tezin temel kaynağını, MDZ Digitale Bibliothek'te yer alan "Hayrullah Efendi, Tarih-i Devlet-i Aliyye-i Otmaniye" adlı, İstanbul 1292/1875, A.or.6699 t-10/18, urn: nbn:de:bvb:12-bsb11312534-6'ta kayıtlı olan matbu eser oluşturmaktadır. Ayrıca arşiv belgeleri, telif eserler ve Osmanlıca-Türkçe sözlüklerden faydalanılmış; elde edilen verilerin nitel araştırma yöntemi doğrultusunda analizi gerçekleştirilmiştir. Ortaya konan bu çalışma ile bir transkripsiyon metniyle müellifin tarih yazımındaki bakış açısı değerlendirilmiş ve gelecekteki araştırmalar için yol gösterici bir temel oluşturmuştur. Anahtar Kelimeler: XIX. Yüzyıl, Osmanlı Tarihi, Hayrullah Efendi, Transkripsiyon