Hoca Ahmet Yesevi, Yesevilik ve Türk Topluluklarında Yesevi ile ilgili menkıbe ve efsaneler

Tarih boyunca var olmuş veya var olduğu kabul edilen sonradan efsaneleştirilen birçok sûfî evliya vardır. Bu evliyaların hayat hikayeleri ve çalışmaları bilim insanları tarafından tartışılmakta olan konulardır. Menkıbeler ise veli kişilerin yaşamları döneminde veya öldükten sonra onlara dayandırılarak anlatılan olaylardır. Bunların bir kısmı hayatların sürdüğü devirden daha sonra ortaya çıkmış ve alperen ve dervişleri aracığıyla yayılmış ve kayda geçmiştir. Bunlardan velilerin yaşadığı dönemde başından geçen olaylarla öldükten sonra ortaya çıkan efsaneler birbirine karışır. Hikâyelerin gerçekten evliyalara ait olup olmadığı da araştırılacak hususların başındadır. Sözlü kültürden geldiği anlaşılan konularsa bazı zaman bu tartışmaların arasına alınmamış veya görmezden gelinmiştir. Hoca Ahmet Yesevî de bu durumda ele alınabilecek bir din alimidir. XII. asırda yaşayan ve kendisine ait olup olmadıkları dahi tartışılan, yazıya dökülme dönemi bilinmeyen ''Hikmet''leri üzerinden Hoca Ahmet Yesevî'yi anlamlandırmak güçtür. Diğer taraftan ölümünden daha sonra Cevahirü'l-Ebrar min Emvac-ı Bihar, Nesabname, Risale-i Hüsmeddin-i Sığanakî veya Menakıb-ı Ahmed-i Yesevî, Nesebname, Lemehat min Nefehati'l-Kuds, v.b. eserlerde Hoca Ahmet Yesevî'nin menkıbevî yaşamı ile kerametlerine yer verilir ve bu kaynak sözlü kültür ürünlerini içinde barındırır. Bu çalışmada Hoca Ahmet Yesevî'nin Türk Topluluklarındaki menkıbevî hayatı ve efsaneleri ile ilgili olan veya Hoca Ahmet Yesevî'yi bahsederken menkıbelerin de çokça yer aldığı çeşitli makaleler incelenmiş; söz konusu Ahmet Yesevî'nin menkıbevî hayatı anlatılan eserlerin bibliyografyası hazırlanmıştır. Bununla birlikle Yesevî'nin tasavvuf anlayışı, kendisine atfedilen kerametleri ve zikrleri hakkında kapsamlı çalışılmıştır.