Hurûfât Defterlerine göre Ayaş Kazası vakıfları

Bu çalışmada, Osmanlı döneminde Ankara Sancağı'na bağlı bir kaza olan Ayaş'ta kurulan vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde bulunan Hurûfât Defterleri'ndeki kayıtlar üzerinden incelenmiştir. Hurûfât Defterleri'nden, kaza merkezinde ve köylerde bulunan vakıf kurumlarını, bunların kurucularını, işleyişini, görevlendirilen personelin isimlerini, görevlerini, göreve tayin usüllerini, aldıkları günlük vazife ücretlerini ve zamanla gerçekleşen değişimleri tespit edebiliyoruz. Her ne kadar bu çalışmada kullanılan Ayaş Kazası Hurûfât Defterleri'ndeki kayıtlar, 1688-1834 yılları arasını ihtiva etse de kazada kurulan ve bilgileri bu defterler ve diğer arşiv malzemeleri üzerinden günümüze ulaşan vakıfların evveliyatı çok öncelere, Ankara ve çevresinin Osmanlı hakimiyetine geçtiği XIV. yüzyılın ortalarına kadar gitmektedir. Nitekim Ayaş'ta kurulan vakıfların geçmişine gitmek için 1463, 1522 ve 1571 tarihli Ankara Sancağı'nın Evkâf ve Mufassal Tahrir Defterleri'nden yararlanılmıştır. Bu çalışmada, Hurûfât Defterleri'ndeki kayıtlardan yola çıkılarak, Ayaş Kazası merkezinde ve o dönem bu kazaya bağlı köylerde bulunan Câmi, mescid, zâviye, mektep, medrese, çeşme gibi vakıf kurumlarının adları, kurucuları, bulundukları yerler, tayin edilen görevliler, görevlendirme ve görevden alma usulleri, vazifelerden aldıkları ücretler tespit edilmeye çalışılmıştır. Hurûfât Defterleri, Ayaş'ta bulunan mahalle ve köy adlarının tespitinde; ayrıca kaza halkının sosyal, iktisadî ve dinî hayatının ortaya konulması noktasında bize geniş bir bilgi sunmuştur. Bu çalışma ile Osmanlı döneminde Ayaş Kazası'nda kurulan ve faaliyet gösteren, bölgenin imar ve ihya edilerek şenlenmesine katkı sağlayan vakıfların tarihine ve kaza genelindeki dinî, sosyal ve kültürel yapıların tespitine katkı sağlanmış; incelenen kaynak serisi üzerinden kaza genelindeki vakıfların isimleri, bulundukları yerler, kurucuları ve işleyişi gibi hususlar ortaya konulmuştur. Ayrıca Ayaş Kazası vakıflarının ve dinî, sosyal, kültürel yapıların envanterinin çıkartılması için yeni bilgiler araştırmacıların bilgisine sunulmuştur. Çalışmanın ana kaynakları dışında, konu ve Ayaş ile ilgili kitaplardan, makalelerden, tezlerden ve akademik çalışmalardan yararlanılmış, ayrıca Ayaş ve köylerine ziyaretlerde bulunularak, alan çalışması da yapılmıştır. Anahtar Sözcükler: Ayaş Mahalle ve Köyleri, Ayaş Kazası, Hurûfât Defterleri, Vakıflar, Vakıf Müesseseleri.