İ
slâm'ın
ik yıllarında (h.1-41/m.622-661) i
skân

Medeniyet ve toplumların ortaya çıkısında göç ve iskân faaliyetlerinin önemli rol oynadıgı kabul edilmektedir. Bundan yola çıkarak, Medîne'de ilk Müslüman toplumunun olusumu ve dünya tarihi açısından kısa sayılabilecek bir sürede farklı cografyalarda hakimiyet kurmaları göç ve iskân açısından arastırıldıgında meseleye ciddi bazı açılımlar saglayabilir. " slam'ın lk Yıllarında (h.1-41/622-661) skan" baslıgını tasıyan bu çalısmada, Medîne Kûfe, Basra ve Fustat sehirlerine yapılan ilk Müslüman sehir yerlesimleri ele alınmaya çalısılmıstır. Bu anlamda, söz konusu bölgelerin slâm öncesindeki durumunu tespit, sonraki degisimin izlerini ortaya koymak bakımından gerekliydi. Medîne'ye iskân, Hz. Muhammed ve ilk müslümanların hicreti çerçevesinde degerlendirilmistir. Rasûlullah'ın, siyâsî oldugu kadar, cografî açıdan da dagınık bir görüntü arz eden Medîne'de ciddi anlamda bir sehirlesme faaliyetine girisildigi anlasılmaktadır. Hicretle birlikte, Medîne'ye önemli bir nüfus hareketi olmustur. Bu itibarla, ilk önce sehrin yerlesime ve gelisime elverisli bir alan merkez olarak tespit edilmis, buraya cami ve kendi evlerini insa ettikten sonra muhacirlerin belli kıstaslara göre yerlesmelerine imkan saglanmıstır. Hz. Peygamber devrinde baslayan fetih hareketleri, onun ardından Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer devrinde de hızla devam etmistir. Hz. Ömer'in hilafeti zamanında Irak ve Mısır bölgesinde ordugâh sehirlerin kurulması ve fetih ordularının askerlerinin buralara yerlesmeleri gündeme gelmistir. Bu arada, kurulacak olan sehirlerin yerlerinin tespitinde Hz. Ömer'in bazı sartlar ortaya koydugu ve bu süreçte aktif rol aldıgı görülmektedir. Basra, Kûfe ve Fustat sehirlerinde müslümanlar kabile esasında göre tanzim edilen müstakil hıttalara yerlestirilmistir. Kuruluslarının ardından söz konusu sehirlere göçler devam etmis ve sehirlerin nüfuslarının artıs meydana gelmistir. Bu nedenle, yöneticiler ihtiyaç hissettiklerinde