İbn Haldun ve Auguste Comte'un sosyolojilerinin karşılaştırmalı incelemesi

Toplumbilimin uzun süren bir tarihsel hazırlık çağından sonra XIX. Yüzyılda Comte tarafından pozitif bilimlerin metodolojisine uygun bir biçimde ilan edildiği, sosyoloji dünyası tarafından kabul edilmiştir. Yaygın kanının bu yönde olmasına karşın toplumsal varlık alanı, Comte'tan yüzlerce yıl öncesinde bilimsel temellerle başka düşünürler tarafından incelenmiştir. Bu konuda Comte'tan önce yaşamış pek çok düşünürden bahsetmek mümkün ise de en dikkat çeken şahıs İbn Haldun olmaktadır. İbn Haldun ve Comte bilim kurma iddiası başta olmak üzere pek çok açıdan benzerlik göstermektedir. Bu benzerlikler arasında kuramcı bir yapıya sahip olmaları ve toplum ile ilgili var olan her şeyin "olduğu gibi" gözlenmesi gibi dikkat çekici hususlar bulunmaktadır. Gerçekliğin gözleme dayanarak yaşanan realiteye uygun bir biçimde izah edilmesi, çalışmalarının bilimsel unvanını kazanmasında büyük bir role sahiptir. Bu bağlamda sosyal fizik ile umran ilmi iki farklı kültür ortamının ürünü olsa da toplumu nedensellik prensibiyle anlama çabasındadır. Düşünürlerin benzerliklerinin yanı sıra yaşadıkları yüzyılın ve kültürel ortamın, söz konusu bilimlerin ifade edilmesinde farklılıklara neden olduğu açıktır. Comte'un hümanizmasına karşın İbn Haldun'un asabiyet eksenli kolektivitesi böylesi bir farklılığı yansıtmaktadır. Ayrıca toplumsal süreçlerin statik ve dinamik yönlerine vurgu yapan Comte bütüncül bir teori ortaya koyarken, İbn Haldun da benzer şekilde yavaş gelişmesine rağmen devingen bir toplum modeli ileri sürer. Düşünürler değişim kavramında ittifak halinde iken bu değişimin yönü konusunda ayrışmaktadır. Comte'un sürekli ileriye giden değişimi İbn Haldun'da ilerledikten sonra tekrar gerilemeyi ifade ederek birbirlerinden farklılaşır. Keza Comte'un sosyolojiyi mevcut dinlere alternatif olmak üzere ileri sürmesine karşın, İbn Haldun'un belli bir dinin müntesibi olarak sosyoloji yapması da pek çok farklılıkların temel kaynağıdır. Ayrıca sosyal yapının unsurlarından olan ekonomi, aile, devlet, eğitim ve ahlak gibi konuları birbirleriyle ilişkili bir biçimde sosyolojik düşünme biçimlerine paralel bir şekilde ele aldıkları da görülmektedir.