İbn Haldun'un tarihçilik yöntemi

Bu çalışmanın amacı, tarih felsefesine ve tarihin bir bilim olarak konumlanmasına yönelik çabalara katkı sunan İbn Haldun'un tarihçilik yönteminin irdelenmesidir. Bu amaç doğrultusunda, İbn Haldun'un umran ilminin yardımıyla tarihsel olayların nasıl ele alınıp açıklanması gerektiğine yönelik düşünceleri bütüncül, sistemli ve sorgulayıcı bir biçimde incelenmiştir. İbn Haldun için tarih, belli bir döneme veya belli bir topluma ait olan olayların gerçekçi bir şekilde aktarılmasıdır. Bununla birlikte, somut, bireysel ve bilfiil yaşanmış tarihi olayların mantıklı bir şekilde yazılıp insanlara aktarılmasında salt bilgi yeterli değildir. Bilginin yanı sıra bir "ilkeler ve çerçeveler ilmi" nin de gerekli olduğunu düşünen İbn Haldun, bu "ilkeler ve çerçeveler ilmi" olarak umran ilmini ortaya koymuştur. Tarih, umran ilimine örnekleri/modelleri oluşturması için "veri malzemesi" hazırlar. Umran bilgini de, tarihçiye elinde olan verileri bilimsel bir şekilde yorumlayabilmesi için ihtiyacı olan nedensel açıklama örneklerini/modellerini verir. İbn Haldun'a göre umran ilmi tarihçi için "ilkeler ve çerçeveler ilmi" olmak durumundadır. Tarihçi umran ilmi yardımıyla tarihte yaşanmış, yaşanmakta olan ve yaşanması muhtemel olan olaylar arasında nedensel bağlantılar kurmalıdır. İlerlemeci çizgisel tarih anlayışına karşıt olarak döngüsel bir tarih anlayışını savunan İbn Haldun'a göre, tabiatta olduğu gibi insanlık tarihinde de meydana gelen her olayın mutlaka bir oluş nedeni vardır ve bu neden, kendinden sonra meydana gelecek olayların da sebebi durumundadır. İbn Haldun öne sürdüğü metodolojiyle, tarih ilmini ahlaki nasihatlerle sınırlı hikâyecilikten çıkarıp, bilimsel temeli olan bir açıklamaya dayandırmıştır. Ortaya koyduğu tarih anlayışıyla kendinden sonra gelen pek çok önemli düşünürü etkileyen İbn Haldun, nedenselci/tümevarımcı bilim anlayışının 14. yüzyıldaki uygulayıcısı olmuştur.