İbn Kesîr'in Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm adlı eserinin dirayet yönünden analizi

Bu çalışma, Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm'in dirayet yönünü ortaya koymayı amaçlamıştır. Öncelikle İbn Kesîr'in dirayetini yani akıl yürütme ve tercihlerini ifade eden örnek âyet tefsirleri belirlenmiştir. Akabinde bu örnekler, Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm'in dirayet alanlarıyla ilgili konu başlıkları altında sınıflandırılarak ele alınmış böylece tefsirin dirayet yönü sistematik biçimde ve tasvir ağırlıklı bir yöntemle gösterilmiştir. Birinci bölümde kavramsal izahlardan önce tefsirin dirayet yönüne bir giriş mahiyetinde Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm'in tanıtımı yapılmıştır. Sonrasında araştırma konusuyla ilgili olan tefsir, te'vil ve dirayet kavramları ele alınıp değerlendirilerek çalışmanın kavramsal zemini oluşturulmuştur. Ayrıca çalışmayla bağlantılı olarak güncel bir konu olan rivayet-dirayet tefsiri ayrımının sorunları değerlendirilmiştir. Akabinde tefsirin dirayet yönü üç farklı boyutuyla ele alınmıştır. Bu boyutlardan ilkini ifade eden ikinci bölümde; dirayetin rivayet tasarruflarını kapsayan yönü, hadisler ve sahâbe-tâbiîn sözlerinde söz konusu olan dirayet olmak üzere iki başlık altında ele alınmıştır. Bu şekilde dirayet kavramının içeriğine rivayet tasarruflarının da dâhil oluşu Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm örneği üzerinden gösterilmiş ve temellendirilmiştir. Üçüncü bölümde metin içi bağlam ve dilsel izahlar açısından dirayet mevzu edilmiştir. Bu bölümde metin içi bağlam unsuru olarak ifade edilen Kur'an'ı Kur'an'la tefsirin dirayete nasıl konu olduğu gösterilmiş yine diğer metin içi bağlam unsurlarına tefsirde sıklıkla başvuruluyor olmasına yönelik tespit ve değerlendirmeler yapılmıştır. Keza lugat, nahiv ve belâgate dayalı verilerle Arap şiiri ve kıraat bilgisinin tercihlere nasıl etki ettiği üzerinde durulmuştur. Dördüncü bölümde ise fıkhî, kelâmî ve ilmî te'vil/yorum örnekleri üzerinden tefsirin dirayet boyutu analiz edilmiştir. Çalışmanın sonucunda bu tefsirin; -rivayet-dirayet tefsiri ayrımında rivayet tefsiri olarak konumlandırılmasına rağmen- dirayet yönünün de olduğu ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm'deki dirayetin; soyut değil naslar çerçevesinde gerçekleşen bir akıl yürütme olduğu netlik kazanmıştır.