İbrahim Edhem hikâyeleri üzerine mukayeseli bir araştırma

İbrâhim Edhem hikâyeleri; halk toplantılarında okunup İslamiyet'in benimsetilmesi ve öğretilmesi amacına hizmet eden dinî halk hikâyelerindendir. İbrâhim Edhem hikâyelerinde veli bir şahsiyet olan İbrâhim Edhem üzerinden ideal Müslüman tipi halka aktarılmaya çalışılmıştır. Nitekim İbrâhim Edhem, Allah aşkı uğruna tacını, tahtını, ailesini ve vatanını geride bırakmış bir sultandır. İbrâhim Edhem'in sultanlıktan dervişliğe uzanan hikâyesi, anlatılara konu olmuştur. Yapılan araştırmada İbrâhim Edhem hikâyeleri tespit edildikten sonra bunlar içerisinden üç manzum İbrâhim Edhem hikâyesi seçilmiştir. Hikâyeler transkribe edilerek aralarında karşılaştırmalı bir çalışma ortaya koymak amaçlanmaktadır. Çalışmamızda Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığından temin edilen "06 Mil Yz A 3803/3", "06 Mil Yz A 4309/2", "06 Mil Yz A 9260/3" demirbaş numaralı üç yazma içerisinde yer alan manzum İbrâhim Edhem hikâyeleri esas alınmıştır. Karşılaştırma yapılırken hikâyelerin şekil ve içerik özellikleri incelenmiştir. Bu doğrultuda İbrâhim Edhem hikâyelerinin barındırdığı motifler belirlenerek bu motiflerin destan, masal, efsane, halk hikâyesi gibi anlatı türleri içerisinde ve İbrâhim Edhem hikâyelerinde üstlendiği işlevler karşılaştırmaya tâbi tutulmuştur. Böylece İbrâhim Edhem hikâyelerinin Türk edebiyatı anlatı geleneği içerisindeki yerinin de tespiti gerçekleştirmek istenmektedir. Şekilsel açıdan diğer manzum dinî hikâyelerde olduğu gibi İbrâhim Edhem hikâyeleri de mesnevi nazım biçiminde ve aruz ölçüsüyle kaleme alınmıştır. 13. yüzyıldan itibaren oluşturulup yazıya aktarılan bu eserler, eski Anadolu Türkçesi dönemi dil özelliklerini taşımaktadır. Her ne kadar mesnevi nazım biçimiyle kaleme alınsa da halka yönelik yazıldıklarından hikâyelerde halkın anlayacağı bir üslup benimsenmiştir. Bu çalışma metin neşri ve incelemesi, İbrâhim Edhem hikâyelerinin işlevi, hikâyelerin Türk anlatı geleneği içerisindeki yeri olmak üzere üç temel üzerine kurulmuştur. Çalışmamızda karşılaştırmalı yöntem kullanılmıştır.