İkili ticaret akımlarının belirleyicileri: Türkiye için yapısal çekim modeli yaklaşımı

Türkiye'nin dış ticaret ilişkilerinde 2000'li yılların başından itibaren görülen güçlü gelişmeler, söz konusu sürecin kapsamlı analizlere tabi tutulması ve Türkiye ekonomisine katkısını azamileştirecek politikalarla zenginleştirilmesi gereksinimini beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda söz konusu dönemde dış ticaret akımlarına yön veren temel faktörlerin tespitinin yanı sıra uygulanan ticaret politikalarından elde edilen çıktıların da ortaya konulması, ticaret hacmini artırmaya yönelik uygulanacak optimal politika seçenekleri bakımından önem taşımaktadır. Bu motivasyondan hareketle başlayan bu çalışmada ileri ampirik analiz teknikleri kullanılarak Türkiye'nin ihracat ve ithalatının temel belirleyicileri ve bu belirleyicilerin nispi önem dereceleri incelenmektedir. Türkiye'nin mal ihracat ve ithalatının 2003-2018 dönemi için analizini hedefleyen bu çalışmada, Çekim modeli çerçevesinde panel veri analiz tekniklerinden faydalanılmıştır. Uluslararası ticaret analizlerinde yaygın bir şekilde kullanılan Çekim modeli, bu çalışmada görece yeni bir uygulamasıyla çok daha güçlü yapısal bir formda tanımlanmıştır. İhracat ve ithalat modellerinin tahmininde Poisson pseudo en çok olabilirlik tahmincisi kullanılmış olup, bulguların karşılaştırmalı bir değerlendirmesi ve sağlamlığının test edilmesi için farklı tahmincilerden de ayrıca yararlanılmıştır. Çalışmanın genel analiz bulguları, Türkiye'nin dış ticaretinin ağırlıklı olarak kendi ve ticaret ortaklarının ekonomik büyüklükleri tarafından şekillendiğine işaret etmektedir. Ayrıca, dış ticaret maliyetlerini etkileyen fiziki mesafe, sınır etkisi, kültürel benzerlik ve ticaret ortağı ülkenin denize kıyısı olup olmaması gibi coğrafi faktörlerin, Türkiye'nin dış ticaret gelişmelerinde belirleyici unsurlar oldukları sonucuna varılmıştır. Uluslararası ticaret anlaşmaları Türkiye'nin mal ihracatını artırırken, bu anlaşmaların mal ithalatı üzerinde anlamlı bir etkisi bulunmamıştır. Bununla birlikte ticaret ortağı ülkenin Dünya Ticaret Örgütü üyeliğinin, Türkiye'nin mal ticareti üzerinde negatif yönde etkisi olduğu bulgusuna ulaşılmıştır. Gerek Türkiye'nin gerekse ticaret ortağı ülkelerin kurumsal kalite ve ticarette serbestlik düzeylerindeki pozitif yönlü gelişmelerin Türkiye'nin mal ticareti üzerinde anlamlı bir etki yaratmadığı sonucu ve reel döviz kuru hareketlerinin ise Türkiye'nin mal ticareti gelişmelerinde belirleyici unsurlardan biri olduğu sonucu temel saptamalarımız arasında yer almaktadır. Çalışmada ayrıca Linder etkisinin Türkiye'nin dış ticaret gelişmeleri bakımından geçerli olmadığına işaret eden ve ihracat yapısının asıl olarak endüstriler arası ya da dikey endüstri-içi ticaret şeklinde gerçekleştiğini destekleyen bulgular dikkat çekmektedir. Tüm bulgular, Türkiye'nin hedeflediği ihracat seviyesine erişmek için küresel değer zincirlerine eklemlenmesindeki kaçınılmazlığa işaret etmektedir. Bu nedenle özellikle dış ticarette partner ve rakip ülkelerin uzmanlaşma yapıları ile mal ithalatı gelişim dinamiklerinin analiz edilmesi ve ülkelerin üretim ve dış ticaret yapılarının gelecekte ne tür ürünlere yönelim gösterebileceklerinin yakından takip ve analizi, uygun politikaların geliştirilmesi ve uygulanması için bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır.