İnkaya Mağarası ve çevresindeki pleistosen dönem buluntu alanlarının coğrafi bilgi sistemleriyle değerlendirilmesi

Paleolitik dönem insan topluluklarının yaşam sürdükleri mekanların ve kültürel materyallerinin coğrafi bilgi sistemleriyle analizinin yapılması bu konuda kullanılan yeni yöntemlerden bir tanesidir. Bu tez çalışmasında, 2014-2021 yılları arasında Çanakkale İlinde yapılan yüzey araştırmalarında tespit edilen Paleolitik dönem buluntu alanlarından ve 2017-2022 yılları arasında yapılan İnkaya Mağarası Kazılarından elde edilen yontmataşların mekân içerisindeki konumları coğrafi bilgi sistemleri ile analiz edilmiştir. İnkaya Mağarası, yapılan tarihlendirmelere göre Paleolitik dönem insanları tarafından yaklaşık 86 bin ile 40 bin yılları arasında aralıksız kullanılmıştır. Mağarada yapılan kazılarda 11.217 ve mağara çevresinde yapılan yüzey araştırmalarında 4078 yontmataş buluntu teknolojik ve tipolojik olarak tanımlandıktan sonra Voxler, ArcGIS, Surfer ve QGIS yazılımları ile analiz edilmiştir. Yapılan bu analizler sonucunda İnkaya Mağarası'nda ve Çanakkale ilinin genelinde insan topluluklarının yayılım sınırları, hareket sistemleri, hammadde kaynakları ve termal su kaynakları ile olan ilişkileri, mağara içindeki alan kullanımı ve mekân içindeki insan davranışları anlaşılmaya çalışılmıştır. Elde edilen veriler ışığında İnkaya Mağarası'nda yaşamış insan gruplarının ürettikleri yontmataşların Anadolu'nun ve Dünya'nın diğer bölgelerinde bulunan yontmataş kalıntılarla olan benzerlikleri değerlendirilmiştir. Buna göre İnkaya Mağarası'nda tespit edilen yontmataşların Levant bölgesindekilere benzemediğini ve daha çok Balkan ve Avrupa kökenli olabileceği yönünde değerlendirmeler yapılmıştır. İnkaya Mağarası insan topluluklarının yaşadıkları tarihler düşünüldüğünde, bu tarihler arasında meydana gelen ekolojik ve iklimsel olaylardan büyük oranda etkilenerek mağarayı uzun yıllar ve kesintisiz olarak bir sığınak olarak kullanmış olabilecekleri düşünülmektedir. Çan İlçesinde yapılan yüzey araştırmalarından elde edilen veriler ışığında Paleolitik dönem insanlarının İnkaya Mağarasını yerleşim alanı merkezi olarak kullandıklarını söylemek mümkündür. Çan'da, İnkaya Mağarası ile diğer buluntu alanları arasındaki en uzak mesafe yaklaşık 10 km'dir. Buzul ve buzul arası dönemlerde İnkaya Mağarası'nda yaşamış insan topluluklarının mağaranın çevresindeki hammadde kaynaklarından, sıcak su kaynaklarından ve besin kaynaklarından yararlandıklarını söyleyebiliriz. İnkaya Mağarası'nda ele geçen yontmataşların açmalardaki dağılımlarını coğrafi bilgi sistemleriyle değerlendirdiğimizde bazı alanların özel aktivitelerde kullanılmış olabileceği tespit edilmiştir. Mağaranın batı yönündeki açmalardaki yontmataşların teknolojik ve tipolojik özellikleri ile alandaki yoğunlukları buranın bir üretim alanı olabileceğini düşündürmüştür. Ayrıca Yol-2 ve Yol-3 araştırma birimlerinde tespit edilen sapa takılan uçların varlığı da mağaranın bu kısmının deri ve ahşap işçiliğinin yapıldığı yerler olabileceği kanısını oluşturmuştur. Mağaranın diğer bölümlerinde şimdilik belirgin bir özelleşmenin varlığı kanıtlanamamıştır. Bu bulgulara ek olarak İnkaya Mağarası'nda yaşam süren insan topluluklarının ya Avrupa üzerinden ya da tam tersi bir hareket rotasını takip ettikleri ihtimali üzerinde durulmaktadır. Avrupa'da yaygın olarak görülen Dişlemeli Mousterian kültürünün İnkaya Mağarası'nda da bulunması, İnkaya sakinlerinin Avrupa kökenli bir topluluk olabileceği yönündeki ilk ihtimali güçlendirmektedir.