İnsan fetüs kadavralarında vomeronazal organın incelenmesi

Vomeronazal organ (VNO) omurgalı canlıların birçoğunda bulunan aksesuar koku alma sisteminin periferik duyu organı olup feromonların kemoresepsiyonunda rol aldığı düşünülmektedir. Vomeronazal organın insandaki varlığı ve fetal yaşamdaki gelişim süreci halen tartışmalı bir konudur. Bu çalışmada insan fetüslerinde Vomeronazal organ varlığı ve histolojik yapısının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu çalışma Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı laboratuvarında Mersin Üniversitesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu'ndan (18/09/2019 tarih ve 2019/383 sayılı) etik onay alındıktan sonra 30 adet (14 erkek ve 16 kadın) %10 formalinle sabitlenmiş insan fetüsünde (ortalama yaş, 23 hafta, 17-30 hafta) yapılmıştır. Fetüs nazal septumları cerrahi diseksiyon ile ortaya konularak alınan nazal septum örnekleri septum formaldehid içerisinde Histoloji laboratuvarında incelendi. Kesitler, ışık mikroskobu ile incelenerek, mikroskoba entegre edilmiş bir dijital kamera ile fotoğraflandı ve değerlendirildi. Vomeronazal organ bulunan boyanmış preparatlarda organın boyu, alanı, çapı, nazal septum kıkırdağına ve solunum epiteline bakan yüzeylerin epitel kalınlığı ile solunum epiteli kalınlığı x10 büyütmede 5 farklı alanda ölçüldü. Değişkenlerin Normal Dağılıma uygun olup olmadığını Shapiro Wilk testi ile incelenmiştir. İki grup karşılaştırılmasında Independent Sample t testi ve Mann Whitney U testinden yararlanılmıştır. Bağımlı yapıda olan değişkenlerin karşılaştırılması için Terkarlı Varyans Analizi uygulanmıştır. Analizler Statistica v.13.3.1 programı ile yapılmıştır. p<0,05 istatistiksel anlamlılık düzeyi olarak kabul edilmiştir. 30 fetüse ait nazal doku örnekleri incelendiğinde 15 tanesinde nazal septumun her iki tarafında ve 9 tanesinde tek taraflı olmak üzere toplam 24 örnekte (%80) VNO tespit edilmiştir. Biyoistatistiksel olarak 24 tane VNO incelemesi cinsiyet ve bilateral veya unilateral olmasına göre yapılmıştır. VNO bulunan preparatlarda organın boyu, çapı, alanı, nazal septum kıkırdağına ve solunum epiteline bakan epitelin kalınlığı ve solunum epitel kalınlığı değerlendirildi. Beş farklı noktadan ölçülen VNO çaplarında (p=0,17), nazal septum kıkırdağına bakan epitel kalınlıklarında (p=0,75), solunum epiteline bakan epitel kalınlıklarında (p=0,619), solunum epiteli kalınlıklarında (p=0,715) ve ölçülen VNO alanları arasında (p=0,135) fetüsler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık saptanmamıştır. Cinsiyetler arası ikili grup karşılaştırmaları sonuçlarına göre kız ve erkek cinsiyet grupları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık saptanmamıştır (p0,005). Nazal septum kıkırdağına bakan epitel kalınlığı açısından unilateral ve bilateral gruplar arasında 2, 3, 4 ve 5 ölçümleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık yok iken epitel 1 ölçümleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık vardır(p=0,033). Histolojik değerlendirmede Vomeronazal organın nazal septumun her iki yanında gevşek bağ dokusu içerisinde yerleşim gösterdiği görüldü. Bazı preparatlarda bu organ gevşek bağ dokusunu saran solunum epitelinin invajinasyonu olarak izlendi. Vomeronazal organın histolojik yapısı incelendiğinde ise gevşek bağ dokusu yapısındaki lamina propriya üzerine oturmuş yalancı çok katlı silli silindirik goblet hücreli epitele sahip lümenli yapılar şeklinde görüldü. Çalışmamızda Vomeronazal organın insan fetüslerinin büyük kısmında mevcut olduğu gözlenmiş olup histolojik yapısı literatür bulguları ile benzer şekilde tanımlanmıştır. Vomeronazal organın histolojik yapısının ortaya konmuş olmasıyla birlikte klinik öneminin ortaya konması için ileri çalışmalara ihtiyaç göstermektedir.