İnsan odaklı akıllı kentleşme: Türkiye için bir çerçeve önerisi

2020 yılında tüm dünyayı etkisi altına alan Covid-19 pandemisinin bir sonucu olarak kentlerde yaygınlaşan dijital teknoloji kullanımı gözetim ve mahremiyet başta olmak üzere söz konusu teknolojilerin insan haklarına etkisi bakımında tartışılmaya başlamasına neden olmuştur. Söz konusu tartışmalar, 2021 yılında BM tarafından başlatılan "İnsan Odaklı Akıllı Kentler Programı" akıllı kentlerde dijital hakların korunmasına dikkat çekmiştir. BM öncülüğünde başlatılan bu girişim, AB ve diğer uluslararası kuruluş ve koalisyonların bu yöndeki girişimlerini güçlendirmiştir. İnsan odaklı akıllı kentler en genel tanımıyla uluslararası insan hakları normlarının etik bir standart olarak kabul edilerek yerelde insan haklarının korunması ve geliştirilmesi başta olmak üzere akıllı kentlerde dijital haklara duyarlı bir kentleşme yaklaşımını ifade etmektedir. Günümüzde yer yönetimler, uluslararası insan hakları rejiminin dikey aktörlerinden biri olarak görülmekte ve sundukları hizmetler dikkate alınarak yerelde insan haklarının korunması konusunda sorumlu oldukları kabul edilmektedir. Bu açıdan 90'lı yılların sonundan itibaren insan hakları kenti yaklaşımı akıllı kentlerin gelişme seyriyle beraber insan odaklı akıllı kent yaklaşımına doğru genişlemiş ve dünyada birçok kent, akıllı kent stratejilerini bu yönde oluşturmaya başlamıştır. 2023 yılında ikinci ulusal akıllı kentler stratejisini yayınlayan Türkiye'nin de dünyadaki eğilimlere paralel olarak teknoloji odaklı bakış açısından toplumsal-etik boyutları da dikkate alan daha geniş perspektifli bir akıllı kentleşme anlayışını ön plana çıkardığı görülmektedir. Akıllı kentlerin etik boyutuna ilişkin sınırlı bir ulusal literatür olduğu göz önüne alındığında insan odaklı bir akıllı kentleşme için Türkiye'ye yönelik bir çerçeve önerisi sunmayı amaçlayan çalışmanın orta vadede hem ilgili literatüre hem de ulusal akıllı kentleşme stratejisine katkı sunması beklenmektedir.