Bir Osmanlı âliminin entelektüel erdemleri: Medrese eğitimi ve XVII. yüzyıl sonu ve XVIII. yüzyıl İstanbul'unda bir âlimin yetişmesi

Bu tezde, XVII. yüzyıl sonu ve XVIII. yüzyıl Osmanlı İstanbul'unda âlim olmanın ne anlama geldiği, bir ilmî benlik tarihi olarak incelenmektedir. Bir âlimin yetişmesini, çeşitli entelektüel erdemlerin geliştirilmesi yoluyla belirli bir ilmî benliğe dönüşme süreci olarak kavramsallaştırılmaktadır. Bu amaçla, çalışmanın metodolojik odağı, bir âlimin eğitim süreçlerine yöneltilmiştir. Öncelikle, dönemin önde gelen âlimlerinden Saçaklızâde Muhammed el-Merʿaşî (ö. 1732), Dâvûd el-Kârsî (ö. 1756) ve Muhammed el-Mîmî el-Basrî'nin (d.1749) eserleri üzerinden Osmanlı yükseköğretim tartışmaları ve öğrenime dair teorik söylemler incelenmiştir. Bunun yanı sıra, ilmî benlik oluşturma teknolojilerilerinde kullanılan eğitim materyallerinin içerik analizi de önemli bir yer teşkil etmektedir. Bu bağlamda, dönemin Osmanlı eğitim müfredatı üzerine yazılmış tertîb eserleri değerlendirilmiştir. Bir âlim olmaya dair Osmanlı ilmî söylemlerini inceleyen bu çalışma sonuç olarak, bu tartışmalardaki meleke kavramının, modern erdem epistemolojisinin merkezî kavramı olan "entelektüel erdemler" bağlamında anlaşılması gerektiğini öne sürmektedir. Bu argümanı temellendirdikten sonra i̇sti̇hzâr melekesini Osmanlı ilmî benlik anlayışının anahtar kavramı olarak incelemektedir. Tezin son bölümünde ise bir Osmanlı ilmî benlik örneği olarak müṭâliʿ kavramı incelenmektedir. Bu bölümde, temelde Müneccimbaşı Ahmed Dede'nin (ö. 1702) anlatısına dayanarak, özgün bir ilmî benliğin ayrıntılı bir yeniden inşasına teşebbüs edilmektedir. Ayrıca çalışmada, merkezî bir argüman olmamakla birlikte, incelenen dönemde müderris-âlim şahsiyetlerin yükselişinde ve yeni pedagojik telif türlerinin ortaya çıkışında tezahür eden bir "pedagojik dönüşüm"ün varlığı savunulmakta ve bu bağlamda Osmanlı düşünce tarihyazımı ve dönemlendirmesi için farklı bir perspektif oluşturarak yeni bir teklifte bulunulmaktadır.