Türkiye'de sosyodemografik özellikler, yoksulluk ve cepten yapılan sağlık harcamaları arasındaki ilişki

Sağlık harcamaları sağlık sektöründe yaşanan teknolojik gelişmeler, nüfus artışı, sosyodemografik yapıdaki değişim, kaliteli ve erişilebilir sağlık hizmeti beklentisi gibi nedenlerle dünya genelinde hızla artan bir eğilim içerisindedir. Artan sağlık harcamalarının finansman yönetimi, son iki yüzyıl boyunca ülkelerin sağlık politikalarının en önemli bileşenlerinden birisidir. Cepten yapılan sağlık harcamaları da tüm dünyada yaygın olarak kullanılan bir sağlık finansman yöntemidir. Kapsamı ülkelerin ekonomik ve sosyal yapılarına göre değişse de önemli sosyal ve ekonomik sonuçları vardır. Katastrofik sağlık harcamaları ve yoksullaşma en önemli sonuçlar arasında sayılmaktadır. Bu çalışma, iki araştırma sorusuna cevap aramaktadır: i) "Türkiye'de bireylerin ve hanehalklarının sosyodemografik özellikleri cepten yapılan sağlık harcamalarını ve katastrofik sağlık harcamalarını nasıl etkilemektedir?" ve ii) "Cepten yapılan sağlık harcamaları bireylerin ve hanehalklarının yoksullaşmasına neden olmakta mıdır?" İstatistiksel analizler ve hesaplamalar kapsamında Türkiye İstatistik Kurumu tarafından gerçekleştirilen Hanehalkı Bütçe Anketi verileri kullanılmıştır. Türkiye'nin sağlıkta dönüşüm programı kapsamında geçirdiği dönemin etkilerini görebilmek amacıyla 2004- 2017 yılları arasındaki veriler kullanılmıştır. Belirlenen eşik değerlere göre katastrofik sağlık harcaması olan hanehalkları ile yoksullaşan hanehalklarının belirlenmesi için yapılan çalışmada ise Dünya Sağlık Örgütü'nün yaklaşımı uygulanmıştır. Lojistik regresyon analizleri sonucunda, analize dahil edilen sosyodemografik ve ekonomik değişkenlerin neredeyse tamamının cepten yapılan sağlık harcamaları üzerindeki etkisi istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Katastrofik sağlık harcamaları ile ilgili olarak 2004-2012 arasında gözlenen azalan yöndeki eğilim, 2012 yılı itibariyle, hesaplanan tüm eşik değerler için yükselişe geçmiştir. Yoksullaşan hanehalklarının sosyodemografik ve ekonomik özellikleri incelendiğinde ise sağlık sigortası, eğitim seviyesi, hanehalkı tipi ve büyüklüğü, hanede okul öncesi yaşta, yaşlı ve engelli bireylerin varlığının öne çıktığı görülmektedir. Sonuç olarak, düşük düzeyde sosyal ve ekonomik yaşam standartlarına sahip olan hanehalkları ya sağlık hizmetlerinden yeterli ölçüde yararlanmamakta ya da yararlandıkları zaman yoksullaşmaktadırlar. Key words: Cepten yapılan sağlık harcamaları, katastrofik sağlık harcamaları, yoksullaşma, sağlık sigortası, sağlık hizmetleri