Mezopotamya petrolünün görünmeyen aktörü: Kalust Gülbenkyan "Bay yüzde beş"

Bu tez Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Irak'ın kuruluş sürecinde Mezopotamya petrol kaynaklarının ekonomi politiği açısından bireylerin önemini ortaya koymaktadır. Birinci Dünya Savaşı imparatorluğun dağılmasından sonra eski Osmanlı topraklarında yeni bir düzenin kurulması ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Dönemin endüstrileşmiş Batılı ülkeleri açısından da hem askeri hem sivil alanlarda artan enerji kullanımı nedeniyle daha fazla enerjiye ihtiyaç duyulması söz konusudur. Enerji bu ülkeler için öncelikli bir mesele haline gelmiştir ve petrol zengini Ortadoğu yeni kaynaklara ulaşmak için cazip bir bölge olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu topraklar büyük petrol şirketleri için de ekonomik açıdan cazip ve ticari açıdan da kazançlı bir bölge olarak görülmektedir. Petrol, devletler ve şirketler için bir ortak paydadır ve hem işbirliği hem de çatışmaya müsait bir zemin söz konusudur. İlk petrol kartelinin oluşumu ve Irak'ın kuruluşu ile tamamlanan bu süreçte Caloust Gülbenkyan'ın oynadığı rol ilginç ve kayda değerdir. Bu çalışma, genellikle devletler düzeyinde ele alınan Irak petrolleri konusuna analiz birimi olarak bireyi alarak yaklaşmaktadır. Uluslar arası Ekonomi Politik kuramı çerçevesinde literatür ve arşiv taramaları yapılarak, betimleyici analiz ve oluşturulan kronoloji çerçevesinde Irak'ın kuruluş sürecinde bireylerin oynadığı rolün önemi irdelenmiştir. Çalışmanın bulgularına göre, süreçteki rolü ve Irak petrolündeki payına atfen "Bay Yüzde Beş" olarak da bilinen Caloust Gülbenkyan'ın çabaları, ilgili devlet adamlarını ve şirket yöneticilerini bir araya getirmekte etkili olmuştur. Uzun yıllar süren Ortadoğu petrolleri üzerindeki mücadele, devletler ve petrol şirketlerinin dâhil olduğu bir dizi görüşmeler, konferanslar ve imzalanan anlaşmalar sonunda çözüme kavuşturulmuştur. Ortadoğu petrolleri üzerindeki bu paylaşım mücadelesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra bölgede kurulan yeni sistemde Irak'ın sınırlarının çizilmesinde de etkili olmuştur. Bu çalışma, Irak'ın kuruluş sürecinde devlet düzeyinin yanı sıra birey düzeyinde analizin de bu dönemi daha iyi anlamak açısından önemli olduğunu göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Bay Yüzde Beş, Ekonomi Politik, Gülbenkyan, Irak petrolleri