İran dış siyasetinde nüfuz bölgeleri: Ekonomi politik ve jeopolitik faktörler

Bu tez çalışması, İran İslam Cumhuriyeti'nin nüfuz sahası olarak varsayılan ve örnek olarak seçilen 5 ülke üzerindeki siyasi, askeri ve ekonomik faaliyetlerinin jeopolitik ve ekonomi politik yönden karşılaştırmalı analizi sonucunda, bu sahalardan ne denli bir çıkar elde ettiği ve bu çıkarın jeopolitik mi yoksa ekonomik politik mi olduğu varsayımına dayanmaktadır. İran'ın, Lübnan, Suriye, Yemen, Afganistan ve Irak sahalarındaki faaliyetlerinden ne denli ve hangi türden bir çıkar elde ettiği sorusunun cevaplanmasıyla birlikte, teokratik rejimin, bu dış politika tercihinin arkasındaki temel motivasyonun ne olduğuna yönelik bir soruşturma yürütülerek, "rantiye devlet" ve "mezhepçi devlet" başlıklı iki devlet modeli üzerinden sonuca varılması planlanmaktadır. Bu bağlamda, jeopolitik ve ekonomi politik faktörler üzerinden bütüncül ve karşılaştırmalı bir analizle İran'ın örnek olarak seçilen nüfuz sahalarındaki politik ve askeri faaliyetlerinden günün sonunda ne denli bir çıkar elde ettiğini tespit etmek ve "rantiye devlet" ve "mezhepçi devlet" başlıklı iki farklı yaklaşım üzerinden bu dış politika tercihinin arkasındaki temel motivasyonun ne olduğunu açıklayarak bilimsel bulgulara ulaşmak amaçlanmaktadır. Bu çerçevede çalışmanın ana araştırma sorusu şu şekilde ifade edilebilir: 1. Jeopolitik ve ekonomik politik verilerin karşılaştırmalı analizi sonucunda İran'ın nüfuz sahası olarak varsayılan ve tez çalışmasında örnek olarak seçilen ülkelerden ne denli bir çıkar elde ettiği ve bu çıkarın jeopolitik mi yoksa ekonomi politik mi olduğunu açıklamak. 2. "Rantiye devlet" ve "mezhepçi devlet" modelleri üzerinden İran'ın bu denli müdahaleci ve masraflı dış politika tercih ve eylemlerinin arkasındaki temel motivasyonun ne olduğunu açıklamak. Araştırma soruları, farklı yazarların dış politikayı etkileyen faktörler üzerine analizlerinden yola çıkılarak İran dış politikasını etkileyen iç ve dış faktörler tablosunun ortaya konulması, "nüfuz" kavramı üzerine bir değerlendirme yapılarak, bunun İran dış politikasındaki yansımalarının tek tek ve örnek ülkeler üzerinde ele alınması ve son olarak da "rantiye devlet" ve "mezhepçi devlet" modellerinin dış politikaya yansımalarının İran üzerinden karşılaştırmalı bir şekilde analiz edilmesiyle cevaplandırılacaktır. Anahtar Kelimeler: İran, Dış Politika, Nüfuz, Jeopolitik, Ekonomi Politik, Rantiye Devlet, Mezhepçi Devlet