İran modernleşmesi bağlamında sosyolojinin doğuşu ve kurumlaşması

Bu çalışmada, İran'da Meşrutiyet Dönemi'nden, İslam Devrimi'ne kadar olan tarihi süreçte modernleşme bağlamında ortaya çıkan sosyal bilimsel düşüncenin ve sosyolojinin gelişimi ele alınmaktadır. İran'da sosyal bilimsel düşünce bir yandan modernleşme politikalarıyla birlikte gelişmiş, diğer yanda sosyolojinin ana konuları modernleşme olmuştur. Bu sebeple modernleşmenin, sosyal bilimsel düşüncenin gelişimindeki merkezi konumundan hareketle, Meşrutiyet Dönemi, I. Pehlevi ve II. Pehlevi dönemlerinde modernleşmenin yönelimleri ve modelleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Nedensel analitik tarihsel sosyolojik yöntemle modernleşme süreci dönemsel olarak incelenerek çıkarılan modernleşme tipolojileri üzerinden sosyal bilimsel düşünce tartışılmaktadır. Her bir tipin kendi içinde, bir sonrakinin çekirdeğini taşıyor oluşu, modernleşme sürecini ve bu sürece tekabül eden sosyolojik düşünce akımlarının nedensellik ilişkisi içinde ele alınmasını kolaylaştırmıştır. Meşrutiyet dönemi terakki ve teceddüt, I. Pehlevi Dönemi Batılılaşma ve devlet-milletleşme ve II. Pehlevi dönemi modernizm ideolojisi tipolojilerinden hareketle incelenmiştir. Çalışmada, bu modernleşme tipolojilerine paralel olarak, entelektüellerin modernleşmeye olan tutumları, sosyal bilimsel düşünce alanında ortaya çıkan akımlar ve ekoller tespit edilmeye gayret edilmiştir. Bu bağlamda, modern eğitim kurumlarının kuruluşu, entelektüellerin modernleşme politikalarına karşı tutumları, toplumsal değişim talepleri, geri kalmışlık, yerelleştirme ve tersten şarkiyatçılık gibi öne çıkan söylemlerin sosyal bilimsel düşüncenin ve sosyolojinin gelişmesine etkisi gösterilmiş ve sosyolojinin kurumlaşma koşulları ele alınmıştır. Sosyolojinin, en çok yurtdışında eğitim gören öğrenciler vasıtasıyla ülkeye girmesinden hareketle İran eğitim tarihi ve yurtdışına öğrenci olarak giden aktörler hakkında bilgi verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Modernleşme, Sosyoloji, Batılılaşma, Devlet-millet, Tersten Şarkiyatçılık, Yerel Sosyoloji.