İş sözleşmesinin fikir ve sanat eserleri hukukunda doğurduğu sonuçlar

Fikri mülkiyet hukukunun patent hukuku, fikir ve sanat eserleri hukuku ve tasarım hukuku başta olmak üzere, birden fazla alanını düzenleyen kanunlarda çalışan ve işveren arasındaki ilişkinin fikri ürünler üzerindeki hak sahipliğine etkilerini düzenleyen hükümler yer almaktadır. Bu çalışma konuyu, fikir ve sanat eserleri hukuku bakımından gündeme taşımaktadır. Ülkemizde bir çalışan tarafından meydana getirilen eser üzerindeki hak ve yetkilerin kime ait olacağı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) m.18/2'de düzenlenmiştir. Bir cümleden ibaret bu düzenleme, yanıtlanması gereken pek çok soru doğurmaktadır. Çalışanların eserleri üzerinde hak sahipliğinin kime ait olması gerektiği sorunu sadece ülkemizde değil, Amerika'dan Çin'e, Fransa'dan Avustralya'ya diğer pek çok ülkede de düzenlemelere konu olmuştur. Bunlardan özellikle Amerika ve Almanya'daki düzenlemeler dikkat çekmektedir. Bu iki ülkenin, konuya yaklaşım bakımından iki uç görüşü temsil ettiği düşünülmektedir. Şöyle ki, Amerika çalışanın eserleri üzerinde işvereni eser sahibi kabul ederken, Almanya'da kural olarak bütün ve hak ve yetkiler çalışan eser sahibine aittir. Bu iki ülke, ülkemizdeki düzenleme ile benzerlikleri bakımından da incelemeye esas teşkil etmeye uygundur. Zira her iki ülkenin ilgili hükümlerinde de FSEK m.18/2 ile ortak ifadeler mevcuttur. Bunların nasıl anlaşılması ve uygulanması gerektiğinin değerlendirilmesinde, anılan ülkelerdeki çok sayıda akademik çalışma ve yargı kararı ufuk açıcı ve kolaylaştırıcı rol oynamıştır. Konuya ilişkin soruların ortaya konulması ve yanıtlanmasında, çalışan buluşları ve tasarımlarına ilişkin düzenlemelerden de faydalanılmıştır. Özellikle, konunun en detaylı şekilde ele alındığı çalışan buluşlarına ilişkin hükümler ve yorumlar yol gösterici olmuştur. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, öncelikle fikri mülkiyet hukukunda, çalışanın eserleri üzerindeki hakların kullanımına ilişkin düzenleme yapılma ihtiyacını doğuran nedenler üzerinde durulmuştur. Ardından, bu nedenlerden yola çıkılarak, dünyada oluşturulan sistem örnekleri incelenmiş ve Türk hukukunda tercih edilen sistem hakkında bilgi verilmiştir. Son olarak ise bu alandaki düzenlemelerin, fikri mülkiyet hukukunun diğer alanlarındaki düzenlemeler ile ilişkisi değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, FSEK m.18/2'nin hangi tür sözleşmelere ve kimlere uygulanacağı sorusuna yanıt aranmıştır. Bu bağlamda iş sözleşmesi kavramı açıklanmış ve bu sözleşme türü ile diğer iş görme sözleşmeleri arasındaki ortak ve farklı yönler incelenmiştir. Bölümün ikinci kısmında çalışan ve işveren kavramlarının anlamı, özel hukuk ve kamu hukuku boyutuyla aktarılmıştır. Bu bölümde, eser sahibi kimliğinin işçi kimliği ile ilişkisi sorgulandığı gibi yapay zekanın konumu da tartışılmıştır. Üçüncü bölüm, FSEK m.18/2'nin işverenin hakları kullanma yetkisini haiz kılınması için belirlediği koşulları konu almaktadır. Bu koşullar, çalışan tarafından işin görülmesi sırasında bir eser meydana getirilmiş olması, sözleşmeye konu işin mahiyetinin, hakların işveren tarafından kullanılması kuralının aksinin uygulanmasını gerektirmemesi ve sözleşmede kuralın aksinin uygulanmasının kararlaştırılmamış olmasıdır. Dördüncü ve son bölümde ise FSEK m.18/2'nin eser sahipliğinden doğan haklara etkisi incelenmiştir. Bu çerçevede, işverene tanınan hakları kullanma yetkisinin anlamı, kapsamı ve sınırları ortaya konulmuştur. Bu bölümde üzerinde durulan bir diğer husus, çalışana maaşı dışında bir bedel ödenmesinin gündeme gelip gelemeyeceği olmuştur. Anahtar Kelimeler: FSEK, m.18/2, Eser, Eser Sahibi, Çalışan, İşveren, Çalıştıran, İş Sözleşmesi, Mali Haklar, Manevi Haklar.