İslam ülkelerindeki çatışmaların çözümünde Müslüman sivil toplum kuruluşlarının rolü

Sivil toplum kuruluşlarının uluslararası ilişkiler disiplini içindeki yeri ve çatışma çözümlerine ve barış inşasına katkısı literatürde tartışılmakla birlikte iletişim ve teknoloji sahasındaki gelişmeler en azından destekleyici roller kapsamında sivil toplum kuruluşlarının göz ardı edilemeyecek fonksiyonlar icra etmesine zemin hazırlamıştır. Devletlerin etkin ve merkezi aktör olduğu uluslararası ilişkiler ve diplomasi ekosisteminde hibrit ve tamamlayıcı aktörler olarak faaliyetler gerçekleştiren sivi toplum kuruluşları özellikle devletlerin çöktüğü veya zayıfladığı şartlarda koruma, gözlem, savunuculuk, sosyal uyum, sosyalleşme, arabuluculuk ve kolaylaştırıcılık, servis sağlama ve radikalleşme ile mücadele bağlamında projeler gerçekleştirebilmektedir. Çatışmaların önlenmesi ve barış inşasının sivil araçları olan bu sekiz fonksiyon çerçevsinde sivil toplum kuruluşlarının etkinliği bu tezin teorik zeminini teşkil etmektedir. Silahlı, sınırlı ve örtülü çatışmalarla birlikte terörizmin yoğun olarak güvenlik ve barışı tehdit ettiği İslam ülkelerindeki sivil toplum yapısının sekiz sivil fonksiyon bağlamındaki kapasitesi ve bu kapasitenin mevcut durumu ve olması gereken seviyesi bu çalışmanın temel araştırma konusunu oluşturmaktadır. İslam ülkelerinin barış inşası çerçevesindeki sivil kapasitesi ve Müslüman toplumların yönettiği sivil toplum kuruluşlarının çatışmalara müdahalelerdeki etkinliği çatışmanın her fazının yaşandığı ve her ölçekte barış inşası süreçlerinin devam ettiği Suriye ve Yemen örnek olayları üzerinden ve sekiz sivil fonksiyon çerçevesinde analiz edilmiştir. Çalışmada İslam Dünyasındaki vakıf geleneğinin ve geleneksel sivil yapıların toplumsal direnci güçlendirerek sosyal fay hatlarını tamir ettiği ve pozitif barış inşasında önemli roller oynadığı tespitinden hareketle sekiz fonksyion çerçevesinde profesyonel kapasite geliştirildiği takdirde çatışmalara yapıcı müdahale oranlarının artacağı sonucuna ulaşılmıştır. Mevcut sivil kapasitenin yetersizliklerine örnek olaylar üzerinden dikkat çekilerek etkin destekleyici ve tamamlayıcı sivil fonksiyonların fiiliyata geçirilmesi için hangi alanlarda kapasite inşasına ihtiyaç olduğuna dair değerlendirilmelerde bulunulmuştur. Çatışma çözümleri ve barış inşası sahasında özellikle İslam ülkelerindeki sivil kapasiteyle ilgili literatürdeki boşluğu doluracağı inancıyla yapılan bu çalışma ile İslam Dünyasının özgün barış formülü arayışına katkı sunmak hedeflenmiştir.