İslami Entelijensiyada kimlik problemi ve Ağa Han mimarlık ödülleri

Ağa Han Mimarlık Ödülleri Kurumu (AKAA) sekiz ödül dönemi, düzenlediği onlarca toplantı ve çalışma grupları, bir süre yayın hayalında kalan Mimar Dergisi ve MİT ve Harvard üniversitelerinde sürdürülen eğitim faaliyetleri, ve en önemlisi arşivleri ile üzerinde çalışılması gereken geniş bir alandır. Bu çalışma AKAA yi tüm yönleriyle ele almaya ve değişik parçalan arasındaki ilişkileri incelemeye çalışır. AKAA Batılı olmayan mimarlık üzerine çalışan, düşünen veya bu ülkelerde mimarlık pratiği içinde olan profesyonelleri ve aynı zamanda uluslararası çapta yapıtları olan kişileri pek çok farklı toplantı aracılığı ile bir araya getirir. Sahip olduğu ekonomik güç ona büyük çaplı organizasyonları ve araştırmaları finanse etme olanağı verir. Ağa Han Mimarlık Ödüllerinin bu kurumsal nitelikleri onun İslam Dünyasındaki ayrıcalıklı konumunun yirmi yıldır güvencesi olmaktadır. 1970 li yıllarda beliren ve daha çok Orta Doğu, Kuzey Afrika, Arap Yarımadası ve Uzak Doğunun bazı ülkelerinde gözlenen yeni bir aydın sınıfı oldukça dikkat çekicidir. Bu düşünsel hareket pek çok farklı gruptan oluşur ve bu da onun heterojen doğasından kaynaklanır. Bu hareket öncelikle kendi sosyal yapısını ve dinamiklerini keşfetmeye ve daha sonra da Doğu ve Batı arasında yaşanan gelgitlere bir sonuç getirmeye yöneliktir. Bu, oryantalizme ve toplumsal geri kalmışlık paranoyasına karşı açılmış bir savaştır. İlgiç olan nokta da AKAA'nın kuruluşunun da tam bu döneme rastlaması ve dolayısıyla da bu kültürel arayışın bir uzantısı olmasıdır. Bu çalışma içerisinde AKAA ideolojisi ile İslami aydınlar arasında ilişki kurabilecek üç nokta ele alınmıştır: Birincisi, postmodernizm ve onun yansımaları olan globalleşme ve çoğulculuk; ikincisi de islami epistemoloji beklentisidir. Üçüncü ve sonuncusu ise Klasik İslam geleneğinde var olan ve genel anlamıyla yaratıcı düşünceyi teşvik etmesi beklenen içtihad'ın yeniden gündeme getirilmesidir.VI Üçüncü bölüm, temelde İslam ülkelerindeki mimarlık pratiği ve kuramının sorunlarını saptar. Bunu yaparken bu ülkelerdeki mimarlık hakkında ciddi bir kesit verebilecek kapasitedeki AKAA arşivlerinde yer alan yapı ve yapı grupları incelemeye alınmıştır. Buradaki örneklem başkaca bir literatür taramasına olanak vermeyecek kadar geniştir. Çünkü İslam Dünyası coğrafyasındaki dil çeşitliliği ve uluslararası yayınların eksikliği, AKAA arşivlerini konusu üzerinde uzman tek güvenilir kaynak haline getirir. Bu örneklerden hareketle saptanan genel problemler şunlar olmuştur: 1.Yaratıcılık problemi 2. Yabancı mimarlar ve ithal formlar 3. Klişeler ve modern yapım sistemlerinin kötü yorumu 4. Geçmişin poülist yorumları, kitsch sorunsalı ve geleneksel mimarlığın kopyalan Dördüncü bölümde AKAA' nın bu sorunlara ödüller ve toplantılar aracılığı ile nasıl yaklaştığı incelenmeye çalışılmıştır. Açıkça gözlenebilir ki AKAA, daima mimarlığın otonom söyleminden sıyrılan yeni bir söylem arayışında olmuştur. Gönderdiği mesajlar o zamana dek Batı tarafından dışlanan İslam mimarlığı üzerinde büyük etkiler yaratmıştır. Gerçekten bu mesajlar dikte edici bir nitelikten çok yeni vizyonlar açmak amacında olmuş, ancak AKAA'nın daima dile getirdiği kadar çeşitlilik taşımamıştır. Şaşırtıcı olan AKAA'nın başlangıcındanbu yana yabancı mimarlarüzerine hiç bir kaygı duymamasıdır. Buna karşın sürdürülebilir mimarlık tartışmalarına getirdiği yeni boyut, İslam ülkelerinde akıllı binalar deneyimlerini tartışmaya açarak giderek daha radikal bir çizgiye yaklaşılmasını sağlamıştır.