Analyzing passenger boarding and alighting service times for bus transportation in İstanbul

Günümüzde artan nüfus ve özel otomobil sahipliği, kent içi ulaşımda birçok soruna neden olmaktadır. Bu sorunların çözümlerinden biri, ulaştırma sistemlerinin etkin olarak düzenlenmesidir. Tüm ulaşım türleri için yolculuk süresi, yolculuğun en önemli etkenlerinden biridir. Ulaştırmada, en büyük kazanımın zaman kazancı olduğu bilinmektedir. Toplu taşımada ise, yolculuk süresi, yapılan yolculuğun kalitesini gösteren önemli bir ölçüt olup, zaman kazancı toplu taşımaya olan talebi artırabilmektedir. Kent içi toplu taşıma türlerinde, otobüs en yaygın kullanılan ulaşım türlerden biridir. Otobüslerin yolculuk süresi iki kısımdan oluşur; birincisi duraklar arası harcanan süre, ikincisi ise duraklarda beklenen süredir (dwell time). Ayrıca, duraklarda beklenen süre, iki farklı kısımdan oluşmaktadır. Bunlar, kapıların açılıp ve kapanması için geçen süre ve yolcu iniş ve binişi için geçen süredir. Yolcu iniş ve binişleri için geçen süre yolcu hizmet süresi olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmanın amacı İstanbul'da, yolcu hizmet süresini etkileyen ölçütleri incelemektir. Bu ölçütler otobüs, yolcu ve işletme özellikleri ile ilişkilidir. Bu çalışmada İstanbul'un dört farklı otobüs durağında (Emniyet Evler, 4.Levent, Cevizlibağ ve Beşiktaş) yolcu iniş ve binişi video çekimiyle kaydedilerek, görüntüler bilgisayar ortamında incelenmiştir. Yolcular iniş ve binişte farklı davranış gösterdiklerinden, bu iki durum ayrı ayrı incelenerek, her bir durum için farklı modeller oluşturulmuştur. Elde edilen görüntüler, bilgisayar ortamında ayrıntılı incelenip, yolcuların yaş grupları, cinsiyetleri, kişi başına düşen iniş ve biniş hizmet süresi, otobüslerin basamaklı ya da basamaksız olma durumları ve otobüslerin kalabalık düzeyleri belirlenerek kaydedilmiştir. İlk olarak ki-kare testiyle yolcu iniş/biniş hizmet süresinin istatistiksel dağılımları incelenmiş ve verilerin normal dağılıma uymadıkları saptanmıştır. Yolcu iniş/biniş süresi üzerine, incelenen değişkenlerin istatistiksel olarak etkili olup olmadığı Mann-Whitney ve Kruskal-Wallis testleri ile sınanmıştır. Son olarak çok değişkenli regresyon analizi kullanılarak değişkenler ve yolcu iniş/biniş hizmet süresi arasındaki ilişki modellenmiştir. Çalışmanın bölümleri ve bu bölümlerde incelenen konular aşağıda kısaca açıklanmaktadır. Birinci bölüm, çalışmanın kısa bir özetini içermektedir. Bu bölüm tezin amacı, kapsamı ve organizasyonunu kapsamaktadır. İkinci bölümde literatür çalışması yer almakta olup bu bölümde otobüs yolculuk süresi ve bu süreyi etkileyen ölçütler kısaca açıklanmaktadır. Bu ölçütlerin en önemlilerinden biri, otobüslerin durakta bekleme süresidir. Bu sürenin farklı tanımları yapılarak, bu süreyi etkileyen değişkenlere ve hesaplama yöntemlerine değinilmiştir. Otobüslerin durakta bekleme süresinin en büyük kısmını yolcu iniş/biniş hizmet süresi oluşturmaktadır. İkinci bölümde, literatürde yolcu iniş/biniş hizmet süresi ile ilgili yapılan çalışmalar ayrıntılı bir şekilde sunulmaktadır. Bu çalışmalarda yolcu iniş/biniş hizmet süresi üzerine yolcuların farklı yaş gruplarının, bilet ücretini ödeme şekillerinin, otobüslerin farklı fiziksel özelliklerinin, otobüsler ve durakların kalabalıklığının etkileri incelenmiştir. Tezin üçüncü bölümü İstanbul'un ulaşımı hakkında kısa bilgiler içermektedir. Bu bölümde İstanbul'da toplu taşımanın çeşitli türleri, bunların ortalama günlük kullanım oranları ve bu türlerin her biri ile ilgili kısa bilgiler sunulmaktadır. Dördüncü bölümde tezin saha çalışması açıklanmıştır. Yolcu iniş/biniş hizmet süresini etkileyen değişkenleri araştırmak amacıyla, yolcular; kadın ve erkek olarak iki gruba, yaş aralığı olarak da 25'den küçük, 25 ve 40 arası, 40 ve 65 arası ve 65 yaş üzeri dört farklı gruba ayrılmıştır. Öte yandan otobüs içi kalabalık üç farklı düzeyde tanımlanmış ve otobüsler basamaklı ve basamaksız olarak iki gruba ayrılmıştır. Bu tez kapsamında, verilerin dağılımını incelemek amacıyla ki-kare testi uygulanmıştır. Ayrıca, Kruskal-Wallis ve Mann-Whitney testleri ile her bir değişkenin etkisi değerlendirip, istatistiksel olarak anlamlı ya da anlamsız olanlar belirlenmiştir. Kruskal-Wallis ve Mann-Whitney testlerinin sonuçları, yolcu biniş hizmet süresi için, otobüs içi kalabalığın üç farklı düzeyinin istatistiksel olarak anlamlı olduğunu ama yolcuların yaş grupları açısından 25-40 ve 40-65 yaş grupları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark olmadığını görülmektedir. Yolcu iniş hizmet sürelerinde ise bu testlerin sonuçları cinsiyet ve farklı yaş grupları için istatistiksel olarak anlamlı farkların olduğunu göstermekte, ancak otobüs içi kalabalıkta birinci ve ikinci düzeylerde anlamlı bir fark olmadığını görülmektedir. Çok değişkenli regresyon analizleri ile seçilen değişkenler ve yolcu iniş/biniş hizmet süresi arasındaki ilişki araştırılmıştır. Analizler, yolcu iniş ve biniş hizmet süreleri için ayrı ayrı yapılmıştır. Son bölümde ise bu tezin sonuçları yer almaktadır. Bu bölümde elde edilen sonuçlar verilmiş ve ileride yapılabilecek çalışmalar konusunda düşünceler belirtilmiştir. Yolcu biniş hizmet sürelerinde, kadınların ortalama biniş hizmet süresi (3,72 sn/yolcu), erkeklerin ortalama biniş hizmet süresinden (3,39 sn/yolcu) büyüktür. Yaş gruplar bazında 65 yaş üzeri yolcular en büyük iniş hizmet süresine sahip olup (5,86 sn/yolcu) ardından 25'den küçük (3,44 sn/yolcu), 25-40 arası (3,29 sn/yolcu) ve 40-65 arası yaş gruplarındaki yolcular (3,18 sn/yolcu) gelmektedir. Otobüs içi kalabalıklık seviyesi, birinci seviyeden ikiye yükselirken yolcu biniş süresi %5 artmaktadır. Bu oran birinci seviyeden üçüncü seviyeye yükselirken %50'ye varmaktadır. Basamaklı otobüslerde yolcuların biniş hizmet süresinin basamaksız otobüslerden %20 fazla olduğu görülmektedir. Yolcu iniş hizmet süresinde ise kadınların iniş hizmet süresi (1,30 sn/yolcu) erkeklerin iniş hizmet süresinden (1,22 sn/yolcu) yüksek olduğu görülmektedir. Yaş grupları bazında ise en büyük iniş hizmet süresi 65 üzeri yolculara ait olup (2,29 sn/yolcu) ardından 40-65 yaş grubu (1,31 sn/yolcu), 25-40 (1,15 sn/yolcu) ve 25'den küçük yaş grubu (1,01 sn/yolcu) yer almaktadır. Basamaklı otobüslerde, yolcuların iniş hizmet süresi (1,48 sn/yolcu) basamaksız otobüslerden (1,11 sn/yolcu) %33 fazla olduğu görülmektedir. Elde edilen biniş ve iniş hizmet süreleri küçük değerler olmasına karşın (genel ortalama biniş hizmet süresi 3,54 sn/yolcu ve genel ortalama iniş hizmet süresi 1,26 sn/yolcu), bir otobüs geçkisinin başlangıcından sonuna kadar bütün duraklarda hizmet süresinin toplamı, toplam yolculuk süresinin büyük bir yüzdesini kapsamaktadır.