İzmirli İsmail Hakkı'nın "Felsefe-i Ûlâ"sının çeviri yazısı ve eserdeki kötülük probleminin tahlili

Bu tez, İzmirli İsmail Hakkı'nın metafizik alandaki çalışmalarından biri olan Felsefe-i Ûlâ'dan hareketle hazırlanmıştır. Çalışmamızı Osmanlıca olarak yazılmış olan bu eserin çeviri yazısına yer vererek meydana getirdik. Tezimizde, din felsefesinin bazı temel problemleri bir son dönem Osmanlı düşünürünün eseri ekseninde sorgulanmıştır. Bu nedenle İzmirli'nin kötülük problemine karşı savunuları, bilgi ve varlık anlayışı, metafiziğin bir başka mevzuu olan isbât-ı vacip hususundaki görüşleri, Allah ile âlem ilişkisi bağlamındaki yaklaşımları tahlil edilmiş; bu görüşlerle din felsefesi alanının ilişkisi tesis edilmiştir. Çalışmamızın esas konusunu din felsefesi disiplininin temel meselelerinden biri olan kötülük problemi konusunda İzmirli'nin Felsefe-i Ûlâ'daki görüşleri oluşturmaktadır. Eserde kötülük problemi bağlamında ilahi inayet ve cüzi irade teodiselerinin ele alındığı fark edilmiştir. İnayet bahsi, bu konuda temel teodiseyi oluşturmaktadır. Düşünürümüzün kötülük problemi hakkındaki çözümlerinin güçlü ve başarılı olduğu söylenebilir. Zira o, kötü olgu ve olayların Allah'tan sâdır olmayacağı tezini temellendirirken bu görüşünü insanın cüzi iradesine vurgu yaparak desteklemiştir. Buna ilaveten İzmirli'nin Felsefe-i Ûlâ eseri metafiziği konu edinen bir diğer çalışması olan Muhtasar Mâ-ba'dü't-tabîa ile şekil ve içerik açısından karşılaştırılmıştır. Bu mukayesede düşünürümüzün metafizik sahadaki kavram ve muhteva tercihleri incelenmiştir. Böylece bu tezde İzmirli'nin metafizik meseleler hakkındaki görüşlerine yer verilmiş olup onları muhtelif açılardan ele alarak onun tercihlerinde nasıl bir yaklaşım benimsediğine işaret edilmiştir. Anahtar Kelimeler: İzmirli İsmail Hakkı, Felsefe-i Ûlâ, Mâ-ba'dü't-tabîa, Din felsefesi, Kötülük problemi.