Kardiyovasküler hastalık tanısı olan ve olmayan kişilerde, sağlık inançları ile sigara içme davranışı arasındaki ilişkide, kişilik özelliklerinin rolü: Sağlık İnanç Modeli çerçevesinde bir inceleme

Kardiyovasküler Hastalıklar (KVH), ölüm nedenleri arasında halen ilk sırada yer almaktadır. En önemli KVH risk faktörlerinden biri de sigara kullanımıdır. Sağlık psikolojisi alanında, önemli sağlık modellerinden biri olan Sağlık İnanç Modeli (SİM), aralarında sigara kullanımının da olduğu çok sayıda sağlık davranışına yönelik kişilerin sahip olduğu inançlardan yola çıkarak belirli ipuçları elde edebileceğimizi öne sürer. Kişiler, sigara kullanımı konusunda, kendilerinin bir tehditin içerisinde olduğuna inanır, bu tehditten kurtulmak için atacağı adımları yararlı bulur, adımların önündeki engelleri önemsemez ve aşabileceklerine inanırsa, sigara kullanımını azaltabilir/bırakabilir. Fakat literatür bulguları, tablonun bu kadar net olmadığını ortaya koymaktadır. Bu sebeple bu araştırma, KVH tanı grubunda olan kişilerin halen sigara kullanımına devam etmelerini sağlayan olası bazı kişilik özelliklerinin önemine dikkat çekmektedir. SİM çerçevesinde, sağlık davranışlarından biri olan sigara kullanımını kişilik özellikleri boyutundan yeniden ele almayı amaçlamaktadır. Araştırmada, KVH tanısı olan 285, herhangi bir KVH tanısı olmayan 246 kişi olmak üzere toplam 531 katılımcı yer almaktadır. Psikososyodemografik ve Kardiyovasküler Hastalıklar (KVH) Risk Faktörleri Bilgi Formu, kişilik özelliklerini ölçmek amacıyla Temel Kişilik Özellikleri Ölçeği ve KVH'ye yönelik sağlık inançlarını ölçmek amacıyla Kalp ile İlgili Sağlık İnanç Ölçeği kullanılmıştır. Betimsel analizlere ilişkin sonuçlar, KVH tanı grubunun, sigara kullanımı ve sigara sıklığı açısından KVH tanısı olmayan gruba göre daha çok risk altında olduğunu göstermektedir. KVH tanı grubunun KVH'ye yönelik sağlık inançları değerlendirildiğinde, algılanan yarar ve öz etkinlik boyutları dışında, SİM'nin ideal beklentisinden uzak bir tablo söz konusudur: Algılanan duyarlılık, algılanan ciddiyet ve algılanan engel boyutları orta düzeyde bulunmuşken; öz etkinlik boyutu görece yüksektir. KVH'ye yönelik sağlık inançları, tanı durumuna göre karşılaştırıldığında ise, KVH tanı grubunun, KVH'ye ilişkin tehdit algısı ve algılanan engel puanlarının daha yüksek olduğu bulgulanmıştır. Kişilik özellikleri açısından her iki grup karşılaştırıldığnda ise, sadece nörotizm açısından fark vardır; KVH tanı grubunun puan ortalamaları daha yüksektir. KVH tanı durumuna göre, sigara kullanım durumunun, kişilik özellikleri ve KVH'ye yönelik sağlık inançları ile ilişkisine dair bulgular değerlendirildiğinde ise, sadece sağlık inançlarına (algılanan engel ve öz etkinlik) ilişkin ortak etkiden söz edilebilir. KVH geliştirme riskini, algılanan duyarlılık puanlarındaki bir birimlik artışın yaklaşık 1.13 kat (%28,4 oranında), algılanan engel puanlarındaki bir birimlik artışın ise, yaklaşık 1.05 kat (%5 oranında) artırdığı görülmüştür. Ülkemizde, SİM çerçevesinde KVH tanı grubuna yönelik çalışmalar yok denecek kadar azken; dünyada ise, sınırlı sayıda mevcuttur. KVH tanı durumuna göre sigara kullanım durumunun kişilik özellikleri ile ilişkisine dair beklenildiği gibi bir örüntü tespit edilememesine rağmen, bahsi geçen çalışma sınırlılığı nedeniyle, tanımlayıcı özelliği açısından dahi, çalışmamızın gelecek araştırmalara rehber olabileceği düşünülmektedir.