Kaygulu Halil Efendi - Hâdi'l-uşşâk (İnceleme-metin-sözlük-dizin)

Hâdi'l-uşşâk, Bursa'da kendi kurduğu dergâhta şeyhlik yapan Kaygulu Halil Efendi'nin dinî içerikli manzum eseridir. Kaygulu Halil Efendi, Orhan Bey'in emirlerinden Süleyman Paşa'nın yardımcısı Kaygulu Bey'in soyundan gelir. 1758-1820 yılları arasında Bursa'da yaşamıştır. Hâdi'l-uşşâk adlı eserinde Allah, peygamber, dört halife sevgisini, İslam dininin temel iman ve ibadet konularını, ilmihâl bilgilerini, cennet cehennem ahvalini, Muhammed Aleyhisselam'ın, dört halifenin, Hz. Fatıma'nın, Hz. Hasan ve Hüseyin'in vefatını son olarak da kendisiyle ilgili bilgileri dile getirmiştir. Eser bazı bölümleri itibarıyla manzum ilmihâl özelliği de taşır. Manzumelerin başında çoğunlukla konuyla ilgili bir ayet ya da hadis yer alır. Eser edebiyatımızda hece ölçüsüyle yazılmış ender mesnevi örneklerindendir. Yazar hece ölçüsünün uzun ve kısa kalıplarını nöbetleşe kullanarak ve buna göre üslubunu da değiştirerek anlatımını renklendirmiştir. Eserlerinde şairanelikten, sanatsal kaygılardan uzak sade ve açık dil ile mesajını geniş halk kesimine ulaştırmayı hedeflemiştir. Telif edildiği yıllarda ve sonrasında çok takdir gören eserin tamamlanması dolayısıyla şaire dönemin şeyhülislamı bir muhabbetname ve dönemin padişahı II. Mahmut bir mektup göndermiştir. Eser Yazıcıoğlu Mehmed'in Muhammediye'sine benzerliği sebebiyle "Muhammediye-i sânî" olarak vasıflandırılmıştır. Manzumelerde dönemin kültürü, eğitimi, dinî hayatı, sosyal hayatı ve inanışları, tekke ve dergâhların yapısı, işleyişi ile ilgili pek çok gösterge barındırması, yazıldığı dönem ve sonrasında çok okunması, yaygın halk kitlelerinin dini eğitimindeki etkisi dolayısıyla dikkate değer bir eserdir. Bu çalışma giriş, iki bölüm, sonuç, çeviri yazılı metin, sözlük, dizin ve eklerden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın hazırlanmasında izlenen yol, kaynaklar ve Bursa'da tasavvuf kültürü ele alınmıştır. Birinci bölümde Kaygulu Halil Efendi'nin hayatı, eserleri ve Kaygulu Dergâhı ile ilgili bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde Hâdi'l-uşşâk'ın incelemesi yapılmıştır. Yapılan çalışmadan elde edilenler Sonuç bölümünde dile getirilerek eser edebiyat tarihindeki yerine yerleştirilmeye çalışılmıştır. Sonra eserin çeviri yazılı metni oluşturulmuştur. Metnin anlaşılmasına, etkili kullanılmasına katkı sağlamak amacıyla sözlük ve dizin hazırlanmıştır.