Kazak Halk Edebiyatında şeşendik geleneği ve bu gelenek içerisinde Sırım Datoğlu'nun yeri

Şeşendik sözler, toplumun düşünce ve duygularının sanatlı bir dil ile ifade edilmesidir. Bu sözler, derin felsefî anlamlar barındırmaktadır. Son yüzyıla gelinceye kadar Kazak toplumunun ana yapısı bozkır medeniyeti karakteri taşımaktaydı. Bu medeniyetin yönetim yapısını belirleyen bazı etkenler vardı. Yönetici Han, töre, kadı, şeşen ve halk. Kadı ve şeşen, Han ile halk arasındaki köprüdür. Bu yapı ekonomik bir temelden çok sosyolojiktir. Gücünü halktan alan şeşen ve kadı yargısını bilgelik sözler aracılığı ile verir ve bunlar sözlü kanun kuralları olarak bilinir. Şeşen veya kadı vardığı hükme tek başına varmaz. Bozkır yasaları, toplum yaşayış ve kuralları onun için de bağlayıcıdır. Hüküm verirken hem töre kuralları göz önüne alınır, hem de kültüre bağlı olarak değişen değerler göz önüne alınarak yeniden yorumlama ve yeni koşullara uygun kararlar alma yoluna gidilir. Şeşen; felsefî, tarihî, toplumsal, kültürel ve dinî yapılanmayı çok iyi bilir. Ayrıca, bilgisini geliştirmek üzere sürekli düşünmek, okumak, geçmiş bilgilerden yararlanmak, yeni bilgilere ulaşmak için hareket etmek zorundadır. Şeşen bunları bilmezse itibarı sona erer. Şeşendik sözlerde insanî değerler esastır ve yargı bildirirler. Bu yargının temel hedefi barış içinde yaşayan toplum düzenini oluşturmaktır. Rusça araştırmalar başta olmak üzere akademik yazılarda şeşendik sözler, özellikle Sırım'la ilgili incelemeler çok azdır. Şeşendik sözleri nesilden nesile aktaran, günümüze kadar yaşatan toplum üyeleridir. Bu tezin amacı nesilden nesile aktarılan bu şeşendik sözlerden özellikle Sırım'a bağlı olanları incelemektir. Sırım Datoğlu ile ilgili şeşendik sözlerin bilgi dolu olması onun yaşam mücadelesinden kaynaklanır. Sırım adaletli yaşam için sürekli mücadele etmiştir. Han ve törelere halkın tüm isteklerini iletmiştir. Sırım dönemin en itibarlı Tarhan unvanını kazanmıştır, onun kuvveti yüzünden Çarlık hükümeti tedbirli davranmaya çalışmıştır; Petersburg Çarlığı, Hiva ve İran Hanlıkları da Sırım'ın şeşendik sanatına değer vermiştir. Sırım kendi döneminin filozof aydınlarından biri sayılmıştır. Sırım milli mücadele için savaşan, mücadeleye önderlik eden önemli bir kahramandır. Sırım'ın çok yönlü hayatı, halkının manevi yaşam zenginliğinin göstergesidir. Anahtar Kelimeler: Kazak, şeşen, Sırım Datoğlu, vecize, halk kültürü, toplum