Kent biçimi-ulaşım etkileşimine ilişkin (tarihsel ve güncel) yaklaşımlar ve İstanbul örneği

Gelismekte olan ülkelerde kentlesme ekonomik ve sosyal degisimin etkin bir egilimidir. Belli ihtiyaçları saglamak için olusan kentsel hareketlilik sorunu (ulasım), kentlerin yayılmasının ve nüfusun kentlesme oranındaki artısının kısmen kentlesmeye yansıması ile çogalmıstır. Gelisme yönünde yapılan müdahaleler dogayı tüketerek yapay çevreye dönüstürmektedir. Kent biçiminin -kentiçi ulasım teknolojisinin gelisimi kosutunda- kontrolsüz biçimlenisi sonucu karsıkarsıya kaldıgı bu durum; nüfus?erisilebilirlik iliskisi, kentin (sıçramalar yapamadan) yayılması, kentiçi toplu ulasımın yetersizligi, mesafeye bagımlı zaman-mekan iliskisi vb. sorunlar yaratmaktadır. Tezin amacı, kent biçiminin -özellikle ulasım sistemine baglı olarak- gelecekte alacagı biçimleri tartısmak, bu baglamda stanbul örneginde planlama eylemine veri olusturmaktır. Bu sonuca kentin ve içinde yer aldıgı çevrenin -ulasım sistemindeki gelismelere baglı olaraktarihsel süreç içinde nasıl etkilendiginin incelenmesi, günümüzdeki bazı dünya kentlerinin kent biçimlerinden çıkarımlar yapılması ve stanbul için -stratejik ve bütünsel bir yaklasımlagelecek senaryoları kurgulanması ile ulasılmıstır. Tez kapsamında kent biçiminin gelisimine iliskin tarihsel ve güncel yaklasımlar, ulasım faktörü (biçim-ulasım etkilesimi) çerçevesinde incelenmistir. Kent biçiminin yaya ölçeginden günümüz metropolüne kadar geçirdigi evreler çalısmada dünya kentlerinden örnekler esliginde ele alınmıstır. Gelecege yönelik daha duyarlı kurgular yapılması hedeflenmistir. Birinci bölümde amaç ve bu amaca ulasmak için olusturulan hipotez ve alt hipotezler belirtilmistir; kapsam, bölüm içerikleri, süreç ve yöntem açıklanmıstır. kinci bölümde kent biçimine iliskin tarihsel yaklasımlar ısıgında biçim ve kent biçiminin kavramsal tanımı, kent biçimine etki eden faktörler ve bunlardan kentiçi ulasım faktörü öne çıkarılarak kentsel fonksiyonların özelinde degerlendirmesi yapılmıstır. Ayrıca kamusal alan, kent biçimine iliskin modeller kuramsal ve kuram dısı olusumlar kentiçi ulasım baglamında incelenmistir. Kent biçimine iliskin olusumlar ve ütopyalar kentiçi ulasım ile iliskili olarak aktarılmıstır. Üçüncü bölümde kent biçimi-kentiçi ulasım iliskisi baglamında kent biçimine iliskin güncel yaklasımlar tartısılmıstır. Tarihsel süreç içinde ulasım ve gelisimi, kent biçimi ile ulasım iliskilendirilerek kentiçi ulasımının biçimin olusmasındaki mekansal etkisi üzerinde durulmustur; dünya kentlerinin gelisiminde biçimlerini etkileyen ulasım girdileri, karayolu, denizyolu ve raylı sistemlerin olusması ve havalimanlarının konumu tartısılmıstır. Kentiçi ulasım sistemleri ile öne çıkan kentler, biçimlerinin olusumunda önemli girdi olusturan gelismeler dikkate alınarak örneklenmistir. Dördüncü bölüm stanbul kent biçiminin olusumunda ulasımın etkisinin irdelenmesidir. Bu bölüme stanbul'un gelisiminde kent biçimini etkileyen ulasım girdileri ile baslanmıs, denizyolu sisteminin olusumu, raylı sistemin gündeme gelmesi ve karayolu sisteminin olusması ile tarihsel süreç içinde ele alınmıstır. Havalimanlarının konumu konusu kentiçi ulasımı etkileyen odaksal boyutu ile ele alınmıstır.Günümüze kadar yapılan plan çalısmaları ulasım iliskileri ile kentin biçimsel gelisimi baglamında incelenmistir. Besinci bölümde stanbul'un makroformu için kurgulanan ulasım bazlı gelecek senaryoları tartısılmıstır. Konulara kent bütününde bakmanın rasyonel bir yöntem oldugu kabulü ile davranılan bu tezde farklı degiskenler ve degismezler öngörülerek stanbul'un stratejik planlanması için faydalı verilere ulasılmıstır Anahtar kelimeler: Kent biçimi, kent makroformu, kentiçi ulasım, sehir planlama, stanbul