Kentsel dönüşüm projelerinde kullanıcı odaklı yaklaşımın Beykoz projesi örneği üzerinden değerlendirilmesi

Beykoz İlçesi; İstanbul Metropoliten Alanı'nın, Boğaziçi bölgesinin Asya yakasında ve kuzeyinde yer alan, İstanbul Boğazı'na ve İstanbul Boğazı'nın Karadeniz'e açılan kısmında Karadeniz'e kıyısı olan stratejik öneme sahip ilçesidir. Beykoz ilçesinin yüzölçümü 313 km²'dir. 2017 yılı nüfusu ise 251.087 kişidir. İlçedeki konut sayısı 42844, işyeri sayısı 2303, konut+ işyeri sayısı 3456 ve toplam bina sayısı 48603' tür. Toplam bina sayısının %7 si ruhsatlı durumdadır, ruhsatlı binalarında yarısı iskânlı durumdadır. İlçe genelinde planlanabilir alan ise yüzölçümünün yaklaşık %20'sidir. 2012 yılında yürürlüğe giren 6360 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile ilçe sınırları dahilindeki 20 köy (229.74 km²) mahalle statüsüne kavuşmuştur. Bu mahallelerin toplam yüzölçümü ise ilçe yüzölçümünün yaklaşık %74.02 sidir. Cumhuriyet Dönemi Sanayi hamleleri ile bölgede faaliyete geçen Deri Kundura, Cam Fabrikaları ve Tekel Fabrikaları ile başlayan gelişim sürecinde, özellikle 1970'li yıllardaki göç dalgası ile İstanbul ortalamasının üzerinde bir nüfus artışı yaşanmıştır. Göç hareketinin yoğunlukla devam ettiği 1980'li yılların sonuna kadar Türkiye'nin birçok bölgesinden insan Beykoz'a yerleşmiştir. Göç nüfusunun %70'i Karadeniz Bölgesindendir. Yoğun göç planlama ile karşılanamayınca ilçede özellikle sosyal donatı alanları eksikliğine sebep olmuş bölgesel iş imkânları harekete geçirilememiş, eğitim seviyesi düşmüş, işsizlik artmış, göç nüfusu gecekondulaşma ile barınma ihtiyaçlarının çözümüne yönelmiştir. F.S.M. Köprüsü ve 2. Çevre yolunun Kavacık'a bağlanması ile yapılaşma baskısı en üst seviyeye çıkmış plansızlık sebebi ile yerel yönetim bu baskıyı karşılayamamış, kaçak yapılaşmanın önüne geçememiştir. Beykoz ilçesinin tamamı 1995 yılında Orman Bakanlığı tarafından doğal sit alanı olarak ilan edilmiştir. Bu karar ile sadece alansal koruma hedeflenmiş, kararın sosyal ve ekonomik olası sonuçları bu güne kadar değerlendirilmemiş, hesaplanmamıştır. 1995 Sit alanı ilanından sonra 2000'li yıllarda başlayan plan süreçleri de ilçenin gerçeklerinden uzak kararları sebebiyle sadece kâğıt üstünde kalmıştır. Kentsel Dönüşüme yönelik kanun ve yönetmeliklerin çıkması ve yerel yönetimin planların tamamının, dönüşüme olanak sağlayacak şekilde yeniden hazırlanması yönündeki kararlılığı, 6292 ve 6306 sayılı yasalar ile desteklenince ilçedeki dönüşüm projelerinin önü açılmıştır. Yerel yönetimin dönüşüm uygulamalarındaki kararları bu çalışmayı destekler niteliktedir. Bu tez çalışmasında kentsel dönüşüm uygulamalarının yerinde dönüşüm yöntemiyle yapılmaması bir eksiklik olarak tespit edilmiş, bu eksikliğin kullanıcı odaklı kentsel dönüşümle giderilmesi tez çalışmasının temel amacını oluşturmuştur. Bu çalışmada hızlı bir şekilde kentsel refah ve yaşam kalitesini arttırıcı başarılı bir sosyal kalkınma modeli ortaya koyarak kullanıcıların doğup-büyüdükleri ve aidiyet duydukları bölgeden ayrılmak zorunda kalmadan profesyonel ekiplerle yerinde dönüşüm uygulanmasını amaçlayan bir saha çalışması yapılmış ve sonuçları değerlendirilmiştir. Çalışma, dört ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; literatür taraması özeti, tezin amacı ve önemi, hipotezler, araştırmanın sınırlılıkları ve tezin yöntemi irdelenmiştir. İkinci bölümde; kentsel dönüşüm kavramının tanımı yapılmıştır. Kentsel dönüşümün amacı, tarihsel gelişimi, kentsel dönüşüm türleri ve sınıflandırmaları ile kentsel dönüşüm örneklerine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde; proje alanının tanımlanmasına yönelik bir çalışma yapılmıştır. Kentsel dönüşüm alanının fiziksel çevre verileri, tarihsel gelişimi, mevcut yerleşim dokusu, dönüşüm alanında karşılaşılan riskler ve alandaki imar koşulları açıklanmıştır. Saha çalışmasına altlık teşkil edecek kullanıcı profili belirlenmiştir. Demografik, kültürel ve sosyo-ekonomik yapı hakkında veriler toplanmıştır. Kentsel dönüşüm alanındaki kullanıcıların tercih ve beklentilerinin belirlenmesine yönelik kriterler belirlenmiş ve anket çalışması haline getirilmiştir. Yaklaşık iki senedir yerel yönetimin yapmış olduğu fiili durum ve saha tespit çalışmalarını önemli derecede destekleyici anket çalışması, alanda yaşayan mevcut 53 kadın ve 47 erkek toplam 100 kullanıcının katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Son bölümde ise; Beykoz Tokatköy Kentsel Dönüşüm Projesinin gelişimi ile özelliklerine yer verilmiştir. Projede kullanıcı tercih ve beklentilerine göre çevre düzenlemesine ve yapı üretimine yönelik kararlar önerilmiştir. Böylelikle, proje alanındaki kullanıcılara; mülkiyet hakkını hızla nitelikli konut üreterek edindirmek, bölgedeki demografik yapıyı koruyarak yerel kültürün devamlılığını sağlamak, deprem, heyelan vb. olası afetlerden önce modern teknik özelliklere sahip, güvenli yaşam alanlarını kullanıcılara sunmak amaçlanmıştır. Ayrıca, kentsel dönüşüm öncesi mevcut kullanıcıların dönüşüm sonrası aynı yerde ikamet etmeye devam edecekleri çevrelerin oluşması ve bu amaçla Türkiye'de ilk kez uygulanacak bir model olan kullanıcı odaklı "Yerinde Dönüşüm" ilkesinin yaygınlaşması hedeflenmiştir. Bu çalışmanın, dönüşümün fikir aşamasından uygulamaya kadar olan sürecini irdeleyen ve uygulama sonrası kullanıcı tercihlerini belirleyen, yeni yapılacak mevzuat çalışmalarına yön verecek, tüm bu konularda başvuru niteliği taşıyacak bir kaynak oluşturacağı düşünülmektedir.