Kentsel dönüşümün lokomotifi olarak Tuna ve Sava nehirleri – Belgrad kıyısının gelişim süreci

Bu tez çalışması, Belgrad şehrinin Tuna ve Sava nehirleriyle kurduğu tarihsel, mekânsal ve stratejik ilişkiyi inceleyerek, kıyı bölgelerinin kentsel dönüşüm süreçlerindeki rolünü analiz etmektedir. Temel amaç, Belgrad kıyı alanlarının tarihsel ve güncel plan belgeleri ışığında nasıl evrildiğini ortaya koymak ve bu süreci Tuna nehri kıyısında yer alan diğer başkentler – Viyana, Budapeşte ve Bratislava – ile karşılaştırarak, Belgrad'ın özgün pozisyonunu daha geniş bir Avrupa bağlamında değerlendirmektir. Araştırmada nitel analiz yöntemi benimsenmiş, Belgrad'ın 1923, 1950, 1972, 1985, 2003/2021 ve 2022/2041 yıllarına ait Genel Kentsel Planları sistematik olarak incelenmiştir. Bu belgelerde nehir kıyılarına atfedilen işlevler, mekânsal öncelikler ve önerilen müdahaleler analiz edilmiş, ayrıca Belgrade Waterfront, Lineer Park ve Dostluk Parkı gibi üç güncel proje mekânsal analizler ve görsel karşılaştırmalar aracılığıyla değerlendirilmiştir. Belgrad örneği, Viyana, Budapeşte ve Bratislava ile karşılaştırmalı olarak analiz edilmiş; bu analiz beş stratejik kriter çerçevesinde gerçekleştirilmiştir: kamusal alan organizasyonu, nehir-şehir entegrasyonu, sosyo-ekolojik yaklaşımlar, kültürel kimlik ve katılım. Söz konusu kriterler literatürden değil, doğrudan analiz edilen kent strateji belgelerinden türetilmiş ve bu yönüyle çalışmaya kuramsal ve uygulamalı özgünlük kazandırmıştır. Elde edilen bulgular, Belgrad kıyı şeridinin üç temel dönüşüm modeliyle şekillendiğini göstermektedir: yoğun yeniden yapılandırma (ör. Belgrade Waterfront), kademeli adaptasyon (ör. Donji Dorćol - Lineer Park) ve kamusal süreklilik (ör. Dostluk Parkı). Bu modeller, Belgrad'ın nehirle kurduğu çok katmanlı ilişkinin farklı mekânsal yansımalarını temsil etmektedir. Karşılaştırma analiz ise Belgrad'ın sahip olduğu güçlü fiziksel ve sembolik potansiyele rağmen, katılım mekanizmaları, stratejik plan bütünlüğü ve ekolojik duyarlılık gibi alanlarda diğer Tuna metropollerinin gerisinde kaldığını ortaya koymuştur. Bu çalışmanın özgünlüğü, yalnızca fiziksel mekânın değil, aynı zamanda kolektif hafıza, kültürel kimlik, yönetişim biçimleri ve toplumsal katılımın da planlama analizine dahil edilmesinde yatmaktadır. Ayrıca, mekânsal analizlerin görsel verilerle desteklenmesi ve özel olarak geliştirilen grafikle dönüşüm modellerinin zamansal-fonksiyonel yansımalarının gösterilmesi, çalışmanın uygulanabilirliğini artırmıştır. Tez, hem teorik hem de pratik açıdan katkı sunmayı hedeflemektedir. Kuramsal olarak, kamusal alan kuramı, kültürel peyzaj, sürdürülebilir kent kuramı ve ekosistem hizmetleri gibi yaklaşımlarla ilişkili çok boyutlu bir tartışma ortaya konmuştur. Pratik olarak ise, Türkiye'deki kıyı kentleri (ör. İstanbul, İzmir, Mersin) ile Sırbistan'daki karar vericiler ve kent plancıları için mekânsal strateji geliştirme, katılımcı planlama ve sürdürülebilir dönüşüm açısından referans teşkil edebilecek öneriler sunulmuştur. Bununla birlikte, bazı belge ve projelere erişimin sınırlı olması, ayrıca projelerin henüz tamamlanmamış olması, çalışmanın belli kısıtlarını oluşturmaktadır. Gelecekte yapılacak çalışmalar, daha fazla örnek alan, kullanıcı görüşleri ve uzaktan algılama gibi dijital araçlarla zenginleştirilebilir. Sonuç olarak, bu tez, nehirlerin yalnızca doğal kaynaklar değil, aynı zamanda kolektif hafızayı taşıyan, stratejik planlamayı yönlendiren ve kent kimliğini yeniden kuran mekânlar olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, Belgrad özelinde geliştirilmiş olsa da, tüm kıyı kentleri için uygulanabilir, karşılaştırmalı ve bütüncül bir model sunmaktadır.