Kitâb-i Fârsî fî Fenni'l-Elhân ve 15.yy mûsikî nazariyâtındaki yeri ve önemi

Safiyüddin Urmevî ve Edâvr ismi ile meşhur olan Kitâbü'l-Edvâr fi'l-mûsîka eseri ile, mûsikî nazariyâtına yeni bir kapı açıldı. Urmevî'den sonra gelen mûsikî yazarları, Urmevî'nin takipçileri niteleğinde olarak eserlerini Urmevî'nin Edvâr'ı üzerine kaleme aldıkları gözlenmektedir. 14. Yüzyılın başlangıcında Allame Kutbuddîn-i Şîrâzî ve Dürretü't-tâc li-gurreti'd-debbâc adlı eseri ile başlayan bu çalışmalar, daha sonra aynı yüzyılda Şemsüddîn-i Âmülî ve Nefâʾisü'l-fünûn fî ʿarâʾisi'l-ʿuyûn'u, İmâdüddîn Yahya Kâşî ve Şerh-i Edvâr'ı, Hasan Kâşânî ve Kenzü't-tuhaf'ı, Mevlânâ Mübârekşâh-i Buhârî ve Şerhi'l-edvâr'ı, Lutfullah-i Semerkandî ve Tercüme ve Şerh-i Edvâr'ı ile devam ederek, 15. Yüzyılın başlarında Hâce Abdulkâdir-i Merâgî ve Câmiʿu'l-elhân'ı ile zirveye ulaştı. Bu yazarların her biri, kendi yorumları ve görüşleri ile mûsikî nazariyâtında olan eksik veya yeri boş olan konuların tamamlanması doğrultusunda çabalandıkları izlenmektedir. Bu yıllarda telif edilen ve bizim tez çalışmamızın temelini oluşturan bir diğer eser ise Risâle fî fenni'l-elhân dır. Eserin çağımız istinsahlarındaki bilgilere göre Hulâsatü'l-efkâr fî ma'rifeti'l-edvâr ismi ile 14. yüzyılın ilk yarısında yaşayan ünlü hattat Şehabeddin Abdullah Sayrafî'ye atf edilmiştir. Yaptığımız araştırmalar neticesinde bu eserin Sayrafî'ye ait olmadığı ve eserin müellifinin, Abdulkâdir-i Merâgî ile çağdaş olan Fahreddin-i Müsevfî olduğu ve eserini Merâgî'nin Câmiʿu'l-elhân'ından bir kaç sene sonra telif ettiği ortaya çıkartılmıştır. Risâle fî fenni'l-elhân, bir mukaddime, fen adında iki bölüm ve bir hatimeden oluşarak, klasik mûsikî nazariyatı çerçevesinde kaleme alınmıştır. Mukaddime kısmında, mûsikî ilmine bir giriş mahiyetinde temel bilgiler verilmiştir. Birinci ve ikinci bölümlerde ise mûsikînin nazarî boyutlarını, mûsikînin nağmeleri ve nağmeleri ile ilişkide olan îkâ'ları konu edinmiştir. Eserin son bölümü olan hâtimede ise mûsikînin amelî boyutu ile uygulama ve icrâ keyfiyetinden söz edilmiştir. Bu eserde, Merâgî'nin eserlerinde de bulunmayan bazı konu ve bilgilere rastlanmıştır. Bu bilgilerden hareketle müellif bu eseri ile mûsikî nazariyâtına büyük bir katkıda bulunmuştur denilebilir.