"Konut hakkı"ndan sosyal mekânsal ayrışmaya: Karaman'da TOKİ'nin lüks ve sosyal konut uygulamaları

1950'li yıllarda Sanayi Devrimi ile kırdan kente göç, hızlı nüfus artışı, konutların yenilenme ihtiyacı gibi nedenlerle konut gereksinimi ciddi boyutlara ulaşmıştır. Ortaya çıkan konut açığını gidermek için çeşitli ulusal ve uluslararası belgelerle "konut hakkı" adı altında devletlere görev ve sorumluluklar yüklenmiştir. Türkiye'de de devlet, bu dönemden sonra dezavantajlı kesimlerin konut hakkını gerçekleştirmek için çeşitli politikalarla sosyal konut üretimine başlamış, bu alanda faaliyetlerini TOKİ aracılığıyla da yürütmek istemiştir. Ancak, 1980'li yıllardan itibaren neoliberal politikalar ve küreselleşmenin etkisiyle ekonomik, sosyal, siyasal alanda yaşanan değişim sonucu oluşan gelir dağılımdaki eşitsizlik, alt gelir grubunu konut hakkına erişim konusunda olumsuz etkilerken yeni orta sınıf olarak anılan eğitimli orta sınıfın, gelir artışıyla tüketim tercihlerini, yaşam alanlarını değiştirmesine neden olmuştur. Amerika kentlerinde ortaya çıkan ve küreselleşmenin etkisiyle 1990'lı yıllardan sonra Türkiye'de de yaygınlaşan kapalı siteler, yeni orta sınıfın tercihi haline gelmiştir. Bu tarz konutlar, birlikte yaşamak istemedikleri gruplardan uzaklaşarak kendilerine benzeyen homojen gruplarla içerisinde boş zamanlarını geçirebileceği sosyal donatılara sahip kapalı sitelerde yaşayanları diğer kesimlerden ayırarak sosyal mekânsal ayrışmaya neden olmaktadır. Önceleri, İstanbul ve Ankara gibi büyük kentlerde görülen kapalı siteler, zamanla diğer küçük kentlerde de görülmeye başlamıştır. 2003 yılından itibaren yapılan hukuki ve kurumsal düzenlemelerle TOKİ de piyasa için konut üretir hale gelmiş ve sosyal konut üretiminden uzaklaşmıştır. Çalışmada, konuya ilişkin kuramsal ve kavramsal tartışmanın ardından, TOKİ tarafından alt gelir grupları için Karaman'da üretilen sosyal konutlar ile yeni orta sınıf için üretilen lüks konut örnekleri karşılaştırmalı bir şekilde sosyal mekânsal ayrışma bağlamında analiz edilmiştir. Büyük ölçekli kentlerde açıkça görülen sosyal mekânsal ayrışmanın Karaman gibi küçük ölçekli kentlere de sirayet ettiği görülmüştür. Karaman'da TOKİ tarafından üretilen sosyal konut ve lüks konut projelerinin konut standartları, toplumsal sınıf yapısı, gelir durumları açısından homojen bir yapı oluşturup sosyal-mekânsal ayrışmaya neden olduğu sonucuna ulaşılmıştır.