Kooperatifler hukukunda çıkma ve çıkarılma

Tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafından kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklara kooperatif denir. Bu çalışmanın konusu kooperatif ortaklığından çıkma ve çıkarılmadır. Elbette kooperatif ortaklık sıfatının sona ermesi çeşitli şekilde ortaya çıkabilir. Kooperatif ortağının ölmesi, gaip olması veya kooperatif ortağı tüzel kişi ise ortağın tüzel kişiliğinin sona ermesi ortaklık sıfatını da sona erdirir. Kooperatif tüzel kişiliğinin ticaret sicilinden terkini doğal olarak kooperatif ortaklarının da ortaklık sıfatını sona erdirir. Bazı durumlarda görev veya hizmetin sona ermesi yahut taşınmaz veya işletmenin devredilmesi kooperatif ortaklığının sona erme nedenlerinden biri olabilmektedir. Kooperatiflerde payın devredilmesi de bir ortaklığın sona ermesi sebebidir. Bu çalışmada kooperatif ortaklığı sıfatının sona erme sebeplerinden sadece çıkma ve çıkarılma incelenmiştir. Çıkma ve çıkarılma, kooperatif ortaklığını sona erdiren nedenlerden ikisidir. Ortaklığın maddi yükümlülüklerini yerine getirememesi nedeniyle ortaklık unvanının düşürülmesi, bir çıkarılma nedeni olarak kabul edilmiştir. Kooperatiflerin amaçları ortaklarının iktisadi menfaatlerini sağlamak ve korumaktır. Kooperatiflerin tek amacı kar elde etmek olmamakla birlikte, kooperatifler ortaklarının ekonomik menfaatlerini geliştirmeyi amaçlayan ticari birer ortaklıktır. Kooperatiflerin amacı, maliyetine iş yapmaktır. Kooperatiflerin değişken ortakları ve değişken sermayesi olduğundan, kooperatiflerde açık kapı ilkesi hakimdir. Açık kapı prensibine göre, aynı durumda, yasadaki ve ana sözleşmedeki giriş şartlarını yerine getiren tüm bireyler, kooperatife ayrım gözetmeksizin katılabilir veya ayrılabilir. Kooperatiflerde ortaklık unvanını elde etmenin 5 yolu vardır. Birincisi, aslen kazanım, ikincisi giriş talebi ile ortaklık sıfatının kazanılmasıdır. Aslen kazanım, kurucuların kooperatifin kuruluşunun tamamlanmasıyla ortaklık sıfatının kazanılmasını ifade eder. Giriş talebiyle kazanım ise gerçek veya tüzel kişilerin kooperatif ana sözleşmesi hükümlerini bütün hak ve yükümlülükleri birlikte kabul ettiklerini belirten bir yazı ile kooperatife başvurmalarını ifade eder. Üçüncüsü, devir yoluyla ortaklık sıfatının kazanılması, dördüncüsü taşınmaz mal veya işletmeye bağlı olarak ortaklık unvanının kazanılması ve son olarak mirasçının ortaklık sıfatını kazanmasıdır. Devir yoluyla ortaklık sıfatının kazanılması halinde yönetim kurulu devralan kişinin ortaklık niteliklerini taşıması halinde bu kişiyi ortaklığa kabul eder. Ortaklık sıfatının kazanılması, ana sözleşme ile bir taşınmaz malın mülkiyetine bağlı hakların kullanılmasına veya bir teşebbüsün işletilmesine bağlanabilir. Ana sözleşmede gösterilecek şartlarla ölen ortağın mirasçılarının kooperatife ortak olarak kalmaları sağlanabilir. Ancak, mirasçıların ortak sıfatı kazanabilmesi için, ana sözleşmede yazılı olan ortaklık şartlarını taşımaları gerekmektedir. Kooperatiflerde, ortaklık unvanı kooperatiften ayrılma (Kooperatifler Kanunu'nun 10.maddesi), ölüm (Kooperatifler Kanunu'nun 14/1. maddesi), ortaklığın devri (Kooperatifler Kanunu'nun 14/3. maddesi) ve görev veya hizmetin sona ermesi (Kooperatifler Kanunu'nun 15. maddesi) ile sona erebilir. Ortaklık sıfatı bir görev veya hizmetin yerine getirilmesine bağlı ise, bu görev veya hizmetin sona ermesi ile ortaklık sıfatı sona erer. Taşınmaz mal ve işletmeye bağlı olarak ortaklık sıfatının kazanılmasında devralan ortaklık sıfatını kazanırken, taşınmaz veya işletmesini devreden ortak ise ortaklık sıfatını kaybetmektedir. Payın devri ile ortaklık sıfatının sona ermesi için devreden ile devralan kendi aralarında bir devir anlaşması yapar. Devir anlaşmasının yanında payı devralan kişinin kooperatife yazılı bir giriş isteminde bulunması gerekir. Ortak, maddi yükümlülüklerini yerine getirememesi nedeniyle ortaklıktan çıkarılabilir. Yasada öngörülen bu şartlar dışında, ortaklığı sona erdiren koşullar kooperatifin ana sözleşmesinde belirlenebilir. Kooperatiflerde, çıkma hakkı, ana sözleşmede öngörülen nedenlerle çıkma, haklı sebeple çıkma, olağanüstü nedenlerle çıkma ve çıkma bildirimi yoluyla kullanılabilir. Çıkma bildirimi, ortaklık ile ortak arasındaki yasal ilişkinin sona ermesidir. Çıkma bildirimi yönetim kurulunun kabulüne bağlı değildir. Ancak yönetim kurulu çıkmanın şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediğini inceler. Yönetim kurulu ana sözleşmeye uygun yapılacak isteğe rağmen, bir ortağın kooperatiften çıkma bildirimini kanundaki ifadesiyle kabulden kaçınacak olursa, ortak çıkma talebini noter aracılığıyla kooperatife bildirir. Bu noktada çıkma bildiriminin yenilik doğuran bir hak niteliğinde olması sebebiyle kabulden kaçınma ifadesinin yerinde olmadığı da bu çalışmada belirtilmiştir. Ana sözleşme ile ortaklara hesap senesi içinde çıkışa izin verilmişse Kooperatifler Kanunu m. 13'e göre hesap senesi içindeki herhangi bir tarihte noter ile bildirimde bulunularak çıkış gerçekleşecektir. Ana sözleşmede bu yönde hüküm yoksa, çıkma hesap sonunda gerçekleşir. Çıkma bildirimi ancak bir hesap senesi sonu için ve en az 6 ay önceden haber verilerek yapılır. Çıkma hakkının kullanılması şekle bağlı değildir. Ayrılma, ana sözleşme ile zorlaştırılabilir ve ayrılan ortaktan muhik bir tazminat talep edilebilir. Çıkma tazminatının istenebilmesi için öncelikle kooperatifin mevcudiyetinin tehlikeye düşmesi gerekir. Çıkma tazminatının istenebilmesi için ayrıca ana sözleşmede bu hususta bir düzenleme olmalıdır. Haklı bir nedenle çıkma hakkı, ana sözleşme tarafından verilebilir. Çıkma sebebi haklı veya önemli ise ana sözleşmede haklı sebeple çıkma düzenlenmemiş olsa bile ortak haklı sebeple kooperatiften çıkabilir. Haklı sebebin ortaya çıkmasında ortağın bir kusuru bulunmuyorsa bu durumda ortaktan tazminat istenemeyecektir. Eğer haklı sebep çıkan ortağın kişiliğinden veya birlikte kusurundan doğmuş ise çıkma tazminatı istenebilmelidir. Ortakların kişisel sorumluluklarını ağırlaştıran veya ek ödemeler yaratan kararlar alındığında, ortak çıkma bildirimi ile ayrılma hakkını kullanabilir. Ortak, kooperatif ana sözleşmesinde belirtilen nedenlerden dolayı kooperatiften ayrılabilir. Kooperatiften çıkarma (ihraç, çıkarılma) kararı, yenilik doğuran bir hakkın kullanılmasıdır. Kooperatif ortaklığından çıkarmayı gerektiren nedenler ana sözleşmede açıkça belirtilmiştir. Ortaklar, ana sözleşmede belirtilmemiş nedenlerden dolayı kooperatiften çıkarılamaz. Kooperatifler Kanunu'nun 27. maddesine göre, sermayeye veya diğer sorumluluklara katkılarını yerine getirmeyen ortakların ortaklık statüsü kendiliğinden sona erer. Kooperatifler Kanunu'nun 27. maddesinde, şartlar yerine getirildiğinde ortaklık unvanının kendiliğinden düştüğü belirtilmesine rağmen, doktrindeki bazı yazarlar ve yüksek mahkeme, ortaklık unvanının kendiliğinden sona ermeyeceğini kabul etmişlerdir. Bu nedenle, maddi yükümlülüklerini yerine getirmeyen ortak, Kooperatifler Kanunu'nun 16. maddesinde yer alan prosedürle çıkarma kararı alınarak kooperatiften çıkarılacaktır. Yargıtay'a göre, Kooperatifler Kanunu'nun 27. maddesinde yer alan yükümlülüğün yerine getirilmemesi bir çıkarma nedenidir ve bu nedenle kooperatifin yetkili organları tarafından alınan kararla ortak, kooperatiften çıkarılabilir. Kooperatifler Yasasında, haklı bir nedenden dolayı ortaklıktan çıkarmak mümkün değildir. Ana sözleşmede belirtilmediği sürece, ortaya konan nedenler haklı olsa bile, bir ortak kooperatif ortaklığından çıkarılamaz. Ortaklıktan çıkarılma, yönetim kurulunun önerisi üzerine genel kurul tarafından kararlaştırılır. Çıkarma kararı sadece gerekçeli olarak toplantı tutanağına değil, aynı zamanda ortaklar defterine de kaydedilir. Çıkarma kararının onaylanmış örneği, çıkarılan ortağa bildirilmek üzere on gün içinde notere sunulur. Ortak, maddi yükümlülüklerini belirli bir süre ertelemişse veya hiç ödeme yapmamışsa, Kooperatifler Kanunu'nun 27. maddesine göre ortağa iki ayrı ödeme bildirimi gönderilir. İlk bildirimde ödeme yapılmazsa, ortağa ikinci ödeme bildirimi gönderilir. Kooperatif ortağına tebliğ edilen ödeme ihtarlarında, borç miktarı, borcun sebebi ve borcun ifa edilmemesinin yaptırımları açıkça gösterilmelidir. Aksi halde ihtar geçersiz olur. İkinci ihtarnameden sonra ortaklık sıfatı kendiliğinden mi sona ereceği yoksa ayrıca bir genel kurul veya yönetim kurulu kararına ihtiyaç olup olmadığı hususunda kanun maddesi ile Yargıtay uygulaması farklılaşmaktadır. Çıkarılan ortak, yönetim kurulunun çıkarma kararının bildirilmesini takiben üç aylık bir süre içinde genel kurula itiraz edebilir. Çıkarılan ortağın itiraz ederken niyetini belli etmesi yeterlidir, itirazını gerekçelendirmek zorunda değildir. Kooperatiften çıkarma kararını veren kooperatif organı genel kurul ise, kooperatiften çıkarma kararına karşı başvurmanın tek yolu, itiraz davası açarak (daha doğru ifade ile iptal davası) genel kurul kararının iptalini talep etmektir. Çıkarma kararı yönetim kurulu tarafından alınırsa, ilgili ortağın iki seçeneği vardır. Ortak, çıkarma kararına karşı genel kurula itiraz edebilir veya kararın hukuk mahkemesinden iptalini talep edebilir. Çıkarma kararına karşı genel kurula itiraz hakkı ve mahkemede itiraz davası açma hakkı (iptal davası) birlikte kullanılamaz. Kooperatifler Kanunu m. 53, tüm genel kurul kararlarına karşı açılacak iptal davasını düzenlerken; Kooperatifler Kanunu m. 16, genel kurulun çıkarma kararına karşı iptal davasını düzenlemiştir. Bu bakımdan Kooperatifler Kanunun 16. maddesi, Kooperatifler Kanunu m. 53'ün özel bir uygulaması olarak nitelendirilebilir. Görevden alınan ortakların ortaklık hakları ve yükümlülükleri, çıkarma kararı kesinleşene kadar devam eder. Ortak, çıkarılma kararına itiraz etmez veya iptal (itiraz) davası açmazsa, çıkarılma kararı kesinleşir. Çıkarılan kişinin, çıkarma karının iptalini dava konusu yapıp iptal davasını kaybetmesi halinde de çıkarma kararı kesinleşir. Bununla birlikte, çıkarılan kişi, çıkarılmayı kabul ettiğini kooperatife yazılı olarak bildirir yahut ayrılma payını yazılı olarak ister veya yapılan ödemeyi kabul ederse, çıkarma kararı kesinleşir. Çıkarma kararı kesinleşince kadar ortakların aidat ödeme yükümlülüğü devam eder. Ortaklık sıfatının Kooperatifler Kanunu m. 27'e göre düşmesi halinde, bir itiraz ve kanun yolu düzenlenmemiştir. Ancak, Kooperatifler Kanunu'nun 16. maddesindeki genel kurula itiraz ve mahkemeye itiraz imkanı kıyas yoluyla Kooperatifler Kanunu m. 27 yaptırımına karşı da uygulanmalıdır. Kooperatiften çıkma hakkını kullanan veya çıkarılan ortak bir ayrılma payı alır. Ayrılma payı kapsamına, genel olarak, sermaye, ayni sermayeye biçilen değer, ana sözleşmede öngörülmüş ise kooperatif varlığı üzerindeki haklar, özel fonlar ve risturnlar girer. Kooperatif ayrılma payını hesaplarken, ortağın ayrıldığı yılın bilançosunu esas alır. Ayrılan ortak, ayrıldığı yılın bilançosuna göre hesaplanacak olan masraf hissesi düşüldükten sonra bakiyesinin iadesini isteyebilir. Ayrılma payı, ayrılan ortağa nakit olarak ödenir. Mali yılın bilançosu, mali yılın sonundan itibaren en geç 6 ay içinde yapılır. Ayrılan ortakla hesaplaşma, mali yılın sonundan itibaren 6 ay içinde bilançonun hazırlanmasıyla başlar. Kooperatifin varlığını tehlikeye sokabilecek geri ödeme ve ödemeler genel kurul tarafından en fazla 3 yıl ertelenebilir. Ayrılan veya çıkarılan ortakların ve mirasçıların alacakları ve hakları, talep edebilecekleri günden itibaren 5 yıl geçtikten sonra sona erer. Ayrılan ortak, hak ve yükümlülüklerini kooperatife iade eder. Bunun karşılığında kooperatif de ayrılma payını ortağa öder. Yapı kooperatiflerinde, ayrılan ortağın payına düşen konutu veya işyerini iade etmesi gerekir. Haksız olarak kooperatiften çıkarılmış olan ortak, kooperatife geri döndüğünde konut veya iş yeri alamadığı için kendisine bir tazminat ödenmelidir. Sınırsız veya sınırlı sorumlu bir ortak ölürse veya diğer bir sebeple kooperatiften ayrılmasının kesinleştiği tarihten başlayarak 1 yıl veya ana sözleşme ile tespit olunan daha uzun bir süre içinde kooperatif iflas ederse, ayrılmasından önce doğmuş olan borçlar için ortak sorumluluktan kurtulamaz.