Kıraat ilminde şâz olgusu

Kıraat disiplininde en çok tartışılan konuların başında anlam temelli değişimleri, içerik karmaşası, Kur'âniyeti meselelesi ve tanım problemleriyle dinamik bir yapı arz eden "şâz kıraat meselesi" gelmektedir. Söz konusu kıraatlerin bu denli tartışılmalarının sebebi, yedi ve on kıraatin mütevâtir/sahîh olarak kabul görülüp bunların dışındakilerin ise şâz kıraat adı altında çoğunlukla sorgulanmadan reddedilmeleridir. Bundan dolayı şâz kıraatlerin doğru bir şekilde tanımlanıp taksim edilmeleri ve Kur'âniyet vasıflarının netleştirilmeleri çalışmanın temel hedefi olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda şâz kavramı; dil bilimi, hadis, fıkıh ve tefsir disiplinleri ışığında okunarak onun tarihsel süreçte ortaya çıkışı ve kıraat sahasındaki anlamsal dönüşümü kronolojik açıdan ele alınmıştır. Ayrıca şâz kıraatler hakkında faklı tanımların yapılmasına yol açan yedi harf ve lehçe meseleleri, tahdîd ve tasnif faaliyetleri gibi amillerin mevzubahis kıraatlere etkileri irdelenmiştir. Araştırma neticesinde şâz kıraatlerin Kur'âniyet vasfının Kur'ân'ın yaygın tanımı bağlamında değerlendirilmesinin bir usul hatası olduğu görülmüştür. Şâz kıraatler içerisinde dil, belâgat ve sened açısından hasen şeklinde nitelenenlerin ve yine meşhur üç kriteri haiz olup yeteri kadar şöhret bulamadıkları için şâz diye tesmiye edilenlerin varlığı bu kıratlerin kısmen kabul görmelerine ışık tutmuştur. Sonuç olarak şâz kıraatler hakkında yapılan tanımların bu kıraatlerin içeriğini karşılayamadığı anlaşılmış, bundan dolayı "nadir bulunmak veya çoğunluğun dışında kalmak gibi nedenlerle yeterli derecede şöhret bulamayanlar" şeklinde bir "çatı tanım" tercih edilmiştir. Bu tanımın altında bulunup sahîh kıraatlerin üç kriterini barındıran şâz kıraatler "makbûl şâz"; tarihi süreçte şâz diye isimlendirilip meşhur üç kriterden birine muvafık olmayanlar ise "merdûd şâz" adıyla zorunlu olarak ikili taksime tabi tutulmuşlardır. Bu tanımlamadan hareketle şâz kıraatlerin İslâm hukukundaki etkisinin yansıması olan "şâz kıraatlerle namaz ve şer'î hükümlerin istinbatı" hakkında serdedilen menfi-müspet görüşlerden şâz tasavvurumuza uygun olanların geçerli, uygun olmayanların ise geçersiz olduğu sonucuna varılmıştır.