Kırsalda çalışma ilişkilerinin dönüşümü: Şebinkarahisar pestil-köme işletmeleri örneği

Kırsal bir yerleşim yeri olan Şebinkarahisar'da yerel ürünlerden (dut, ceviz, bal, fındık) üretilen pestil-köme ve türevi ürünlerin metalaşması ve metalaşan bu ürünlerin ulusal ve uluslararası pazarda satılmaya başlanmasıyla son yıllarda pestil-köme işletme sayısında artış yaşandığı gözlenmektedir. Bu araştırma, Şebinkarahisar örneğinden yola çıkarak küçük işletmelerin kırsal toplum yapısı üzerinde ne gibi etkileri olduğunu (pestil-köme işletmelerinin kırsal dönüşüme etkilerini) ve bu işletmelerdeki işçi-işveren arasındaki çalışma ilişkilerinin ne durumda olduğunu anlamayı amaçlamaktadır. Şebinkarahisar'daki sosyo-ekonomik dönüşümü anlamak için Henry Bernstein'ın "küçük meta üreticisi" kavramından hareketle pestil-köme işletmecilerinin ve bu işletmede çalışan işçilerin sınıf farklılaşmaları anlaşılmaya çalışılmıştır. Pestil-köme işletmelerdeki işçi-işveren ilişkilerinin ne durumda olduğunu anlamak için ise John W. Budd'ın "İnsani Bir Çalışma İlişkisi" teorisinden yararlanılmıştır. Pestil-köme işletmecilerinin ve bu işletmelerde çalışan ücretli işçilerin çalışma ilişkileri onların içinde bulundukları toplumsal koşullar içerisinde, onların bakış açısından ve onların deneyimlerinden anlaşılmaya çalışıldığı için bu araştırma nitel araştırma yöntemi ile yürütülmüştür. İşletme sahipleri ve işçilerden veri toplamak amacıyla iki ayrı yarı yapılandırılmış görüşme formu hazırlanmış, maksimum çeşitlilik ve kartopu örnekleme teknikleri kullanılarak 13 işletme sahibi ve 21 işçi ile derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiş, elde edilen veriler betimsel analiz ve tematik analiz yaklaşımları ile çözümlenmiştir. Elde edilen veriler değerlendirildiğinde, Şebinkarahisar'daki pestil-köme işletme sahiplerinin üretim araçlarına sahip olma ve ücretli işçi çalıştırma durumlarına göre birbirinden farklılaştığı anlaşılmıştır. İşletmelerde çalışan ücretli işçilerinde de işletmede devamlı çalışma ya da günlükçü olarak çalışma açısından birbirinden farklılaştığı tespit edilmiştir. Araştırma bulguları göstermektedir ki özellikle ev kadınlarının ücretli çalışma hayatına katılmaları onlar için çift çalışma yükünü ortaya çıkarmakla birlikte aynı zamanda kadınların aile içi rollerinde değişimlerin yaşanmasına, ailenin ekonomik refah düzeyinin yükselmesine ve kadınların para kazanmaya başlamalarından dolayı daha özgür bireyler haline gelmelerine neden olmaktadır. İşçi-işveren ilişkileri açısından elde edilen veriler değerlendirildiğinde ise işletmelere göre çalışma ilişkilerinin farklılaştığı anlaşılmıştır. İşletme sahiplerinin işletmenin verimliliğini artırmak için kota sistemi, düşük ücret, sigortasız işçi çalıştırma, yıllık ücretli izin hakkının tanınmaması, günlükçü işçi çalıştırma gibi uygulamalara başvurdukları görülmüştür. İşçilerin güvencesiz çalışma koşullarında çalışmaya devam etmelerinin nedeni ise Şebinkarahisar'da iş olanaklarının kısıtlı olması ve işçilerin çalışma haklarının farkında olmamalarından kaynaklandığı anlaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Şebinkarahisar, kırsal kalkınma, çalışma ilişkileri, Henry Bernstein, John W. Budd, pestil-köme işletmeleri.