Kültür mirasının korunmasında nöromimari yaklaşım ve görsel algının eye tracking yöntemi ile incelenmesi

İnsan merkezli bir gelişim anlayışından uzaklaşan şehirlere, endüstriyel üretim yöntemlerindeki gelişmelerin eklenmesi, mimariyi tüketim nesnesine çevirmiş ve kimliksizleştirmiştir. Şehri oluşturan bu tekil birimlerin bozunumuyla birlikte; yapılı çevre, sakinlerinin bilinçdışı, psikolojik, estetik, ihtiyaçlarını karşılamaktan uzaklaşmıştır. Bu anlayış tarihi kent merkezlerinde ve kültür mirasının korunması uygulamalarında da görülmektedir. Toplumların tarihi ile bağını oluşturan bir kaynak olan kültür mirasına, yapılan her müdahale ve değişim, yerin anlamında kalıcı kayba sebep olmaktadır. Anlamını kaybeden yer, "hafızanın" yok olmasına ve kimliğin kaybına yol açmaktadır. Bu nedenle, insanların kimliğini ve kültürünü oluşturan, yere bağlılıklarını sağlayan ve belleklerinde bulunan şehir algısını tamamlayan, şehrin önemli imgelem noktaları olan tarihi yapılara ilişkin görsel algının korunması çalışmaları önem arz etmektedir. Gelişen bilişsel bilimler ve nöropazarlama tekniklerinin, mimarlık alanında kullanılmasıyla yapılı çevrenin ve mekânsal unsurların, insan üzerindeki etkisini ölçmek ve bu yöndeki ihtiyaçlarını karşılamak; son yıllardaki artan disiplinler arası nöromimari yaklaşımla mümkün hale gelecektir. Bu tez çalışması kapsamında öncelikle literatür araştırmasıyla birlikte mimarlıkta yaygın olarak kullanılan, bilişsel bilim ve nöropazarlama yöntemleri hakkında bilgi verilerek nörömimari yaklaşımın kavramsal çerçevesi ve gerekliliği açıklanmıştır. Nöromimari yöntemlerden biri olan eye tracking (göz takip) yönteminin mimari korumada görsel algı ve otantiklik çerçevesindeki ilişkisi irdelenmiştir. Konya şehrinde bulunan ve yakın zamanda koruma-onarım uygulaması geçirmiş dört tarihi kültür mirası yapısı uzman tavsiyeleri ile seçilmiştir. Yapıların koruma-onarım uygulamasından önceki ve sonraki cepheleri, aynı fotoğrafik özelliklere bağlı kalınarak fotoğraflanmış ve çalışma için düzenlenmiştir. Konya Teknik Üniversitesi'nde yapılan çalışmada, 36 katılımcıya kültür mirası yapılarının önceki ve sonraki fotoğrafları bir ekran üzerinden karışık bir sıra ile gösterilirken, eye tracker (göz takip cihazı) ile göz takip verileri toplanmıştır. Koruma-onarım uygulaması öncesinde ve sonrasında tarihi yapının cephesi üzerindeki, katılımcıların dikkatinin ve göz hareketlerindeki değişiminin istatistiksel analizi gerçekleştirilmiştir ve bu yolla görsel algıdaki değişim tespit edilmiştir. Ardından yapılan anket çalışması ile koruma-onarım uygulamasının göz takip verileri ile ilişkisi araştırılmıştır. Yapılan analizler sonucunda, II. Kılıçarslan Köşkü ve yapılan rekonstrüksiyon uygulamasının yapının ilk halini yansıtmadığı, Kız Öğretmen Okulu'na (taş bina), Konya Tren Garı'na ve Aslanlı Kışla Camii'ne yapılan restorasyon uygulamalarının kısmi farklılıklar olsa bile, genel görsel algının korunduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma benzeri çalışmaların artmasıyla ve gelişen sinirbilimsel tekniklerin korumaya entegresiyle birlikte, görsel ve algısal olarak tutarlı, doğru onarım yaklaşımlarının önü açılabilecek, kültür mirasının otantikliğinin korunumunda görsel algının tespiti ve korunması mümkün olacaktır.