Kültürel belleğin izini fotoğraflar üzerinden sürmek: Demiryolculuk

Hatırlamanın ne olduğu ve anıların nerelerde muhafaza edildiği, Antik Yunan'dan bugüne tartışma konusudur. Bu tartışmalarda öne çıkan bellek kavramı başlangıçta soyut formlarıyla ele alınmış, ilerleyen dönemlerde somut formlarının varlığına vurgu yapılmıştır. Sosyal bilimlerde bellek tartışmalarının başlangıcı olan "toplumsal bellek" kavramıyla; geçmişte bireysel olarak ele alınan bellek hususunun toplumsal kökenlerine odaklanılmıştır. Belleğin bireysel olarak ele alınışından başlayarak toplumsal olanla ilişkilendirilme süreci, bu araştırmanın izlencesi için önem taşır. Bu nedenle araştırmada belleğin somut formlarının anlamı, sosyolojik bir perspektifle yorumlanmıştır. Bireysel belleğin toplumsal olarak çerçevelenmiş olduğunu söylemek, sosyal bilimlerde yeni yaklaşımların oluşmasını sağlar. Birey belleğinin kültürel olarak şekillendiğine vurgu yapan "kültürel bellek kavramı", alan üzerine yapılan çalışmaların hız kazanmasına olanak tanımıştır. Geçmişte olanı bugüne aktararak hatırlamayı kültürel bir etkinlik olarak tanımlayan bahse konu kavram ve kavrama yönelik yaklaşımlar, çalışmanın temel kuramsal çerçevesini oluştururken; araştırma tasarımının fenomenolojik bir perspektifle ele alınmasına aracılık etmiştir. Çalışmada kültürel belleğin oluşumu ve aktarımını anlamak için toplumsal olanın görsel imgelere yansımaları konu edilmiştir. Belleğin geçmişle bugün arasında kurduğu bağ görsel imgeler aracılığıyla sorgulanırken, veri alanı olarak fotoğraflardan yararlanılmış, fotoğrafların kurdurduğu cümlelere odaklanılmıştır. Kültürel belleğin aktarımında rol oynayan fotoğraflar, alana yönelik görsel-sosyolojik incelemelerin yapılmasını olanaklı kılmış, yeni verilere ulaşılmasını sağlamıştır. Araştırmanın katılımcı kümesini oluştururken kültürel bellek yaklaşımlarının temel argümanları gözetilmiş, belirli bir zamanı ve mekânı paylaşan bireylerin kültürel ortaklıkları üzerine yoğunlaşılmıştır. Ortak bir hatırlama eyleminin gerçekleşmesi, geçmiş anlara ilişkin ortak davranışların izlerini taşır. Aynı kültürel yapı içinde yer alarak kültürel ortaklıklar geliştiren ve bunları belleklerinde muhafaza ederek kendilerinden sonraki kuşaklara aktaran bireyler, bu araştırmanın katılımcı kümesini oluşturmuştur. Kültürel belleğin izi, kendilerini demiryolcu olarak tanımlayan TCDD çalışanları aracılığıyla fotoğraflardan yararlanılarak sürülmüştür. ANAHTAR KELİMELER: Kültürel Bellek, Görsel Sosyoloji, Fotoğraf, Demiryolculuk, Fenomenoloji.