Kümelenme yaklaşımı çerçevesinde mekânsal yoğunlaşma-rekabet ilişkisi: İstanbul Merter Tekstil Merkezi örneği

Mekânsal yoğunlaşma ve rekabet arasındaki ilişki günümüzde anlaşıldığı şekliyle 1890'da Alfred Marshall öncülüğünde ortaya konulan sanayi bölgeleri kavramı ile başlamış ve ilerleyen süreçle birlikte farklı düşünürler tarafından farklı şekillerde ele alınmıştır. Neoklâsik İktisat Okulu, Bölge Bilimi disiplini, ekonomik coğrafya anlayışı ve son olarak Porter tarafından geliştirilen Elmas Modeli gibi yaklaşımlar temel olarak rekabet kavramı ile mekânsal yoğunlaşma arasındaki ilişkiyi sorgulamışlar ve mekânsal yoğunlaşmanın nedenleri ve sonuçları üzerinde tartışmışlardır. Bölge planlama ve bölgesel iktisat disiplinlerindeki temel problem alanlarından birisi olarak ifade edilebilecek kümelenme yaklaşımı mekânsal yoğunlaşma ve rekabet arasındaki ilişki üzerine kurgulanmış ve kümelenme yaklaşımının mekânsal yoğunlaşma üzerindeki etkileri ve sonuçları bu iki disiplin tarafından önemli bir problematik olarak belirlemiştir. Kümelenme yaklaşımına yönelik politikaların ve uygulamaların gerek mekânsal gerekse ekonomik etkileri betimleyici çalışmalarla ve farklı analiz yöntemleriyle incelenmiş ve kümelenme yaklaşımı ile mekânsal yoğunlaşma ilişkisi farklı boyutlarıyla tartışılmıştır. Kümelenme yaklaşımında yukarıda ifade edilen ve hem akademik anlamda hem de uygulama bağlamında ortaya çıkan tartışmalar Türkiye'nin de gündeminde yer almaktadır. Dokuzuncu ve Onuncu Kalkınma Planları'nın kümelenmelerin desteklenmesine yönelik hedefleri içermesi ve Yeni Teşvik Sistemi'nin sektörel kümelenmelerin desteklenmesini önemli bir hedef olarak ele alması gibi politikalar kümelenme yaklaşımına Türkiye şartlarında verilen önemi göstermektedir. Bu çalışmada tezin amacını, kapsamını, yöntemini, varsayımlarını ve sınırlarını açıklayan giriş bölümünden sonra kümelenme yaklaşımının gelişimi tarihi sürekliliğiyle ele alınmıştır. Kümelenme yaklaşımının gelişimine neoklâsik iktisat okulu bağlamında Alfred Marshall ve onun tarafından geliştirilen sanayi bölgeleri kavramı, Bölge Bilimi disiplini, ekonomik coğrafya anlayışı ve Michael Porter tarafından geliştirilen Elmas Modeli gibi disiplin ve yaklaşımlar katkıda bulunmuşlardır. Kümelenme yaklaşımının dünyadaki gelişiminin açıklanmasının ardından bu olgunun Türkiye'deki gelişimine temas edilmiştir. Kümelenme yaklaşımı Türkiye şartlarında ilk olarak Organize Sanayi Bölgeleri ve Küçük Sanayi Siteleri çerçevesinde ele alınmış, ardından kalkınma planlarında kümelenme yaklaşımına yönelik hedeflere yer verilerek hukuki bir zemin sağlanmıştır. Çalışmanın bu bölümünde son olarak organik kümelenme ve planlı kümelenme ayrımına yer verilmiş ve bu iki kümelenme türünün ifade ettiği anlamlar tartışılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümü "mekânsal yoğunlaşma" ve "rekabet" kavramlarını kümelenme yaklaşımı çerçevesinde tartışmaktadır. Bu bölümde bu iki kavramın yukarıda anılan disiplin ve yaklaşımlar tarafından nasıl değerlendirildiği ifade edilmiş ve değerlendirmede ortaya çıkan farklılıklar ve benzerlikler üzerinde durulmuştur. Buna ilaveten üçüncü bölümde çalışmanın odak noktalarından birini teşkil eden ve dördüncü ve beşinci bölümlerde incelenen tekstil sektöründeki mekânsal yoğunlaşma örnekleri farklı ülkeler bağlamında araştırılmıştır. Çin, İtalya ve Türkiye'den birer kentin incelendiği bu bölümde tekstil sektöründe gerçekleşen mekânsal yoğunlaşma olgusu rekabet kavramı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde ilk olarak İstanbul'da tekstil sanayisinin gelişimi incelemiş, ardından Güngören ilçesi sınırları içinde yer alan Merter Tekstil Merkezi'nde faaliyet gösteren tekstil firmalarının mekânsal yoğunlaşma tarihi dikkate alınmıştır. Bu bölümde Merter Tekstil Merkezi'nde firmaların mekânsal yoğunlaşması Güngören ilçesinin gelişimiyle değerlendirilmiş ve ilçenin gelişiminin Merter'in gelişimine etkisi tartışılan konulardan birini oluşturmuştur. Merter Tekstil Merkezi'nin gelişimi ve firmaların mekânsal yoğunlaşmasını ölçmek için 2002'den 2013'e yılına kadar geçen 12 yıllık zaman zarfında firmaların mekânsal yoğunlaşması Arc-GIS programı vasıtasıyla mekânsal olarak tespit edilmiş, ardından yine Arc-GIS programında hazırlanan ve bankalar, kargo firmaları, patent merkezleri ve ilgili kurum ve kuruluşlar tarafından oluşturulan Merter Tekstil Kümelenmesi'ne yer verilmiştir. Çalışmanın beşinci bölümünde öncelikli olarak alanda faaliyet gösteren 5 tekstil firmasıyla gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmeler aktarılmıştır. Bu görüşmelerde firmalara mekânsal yoğunlaşma-rekabet ilişkisi bağlamında sorular yöneltilmiştir. Bunun ardından tekstil firmalarının mekânsal yoğunlaşma ve rekabet ilişkilerine yönelik iki aşamalı bir model geliştirilmiştir. Modelin ilk aşamasında "Mekânsal Yoğunlaşma Endeksi" ve "Kentsel Rekabet Endeksi" adı altında iki endeks belirlenmiş ve bu endekslerin 2002-2013 yıllarında aldıkları değerler tespit edilmiştir. Modelin ikinci kısmında mekânsal yoğunlaşma endeksi bağımlı değişken, kentsel rekabet endeksi bağımsız değişken olarak ele alınmış ve SPSS programında bu iki endeks arasındaki regresyon analizinin sonuçları ortaya konulmuştur. Bu regresyon analizi sonucunda Merter Tekstil Merkezi'nde faaliyet gösteren firmaların mekânsal yoğunlaşmaları ile firmaların rekabeti arasındaki ilişkinin çok güçlü bir ilişki olmadığı tespit edilmiştir. Modelin ve bulunan sonuçların açıklanmasının ardından firma görüşleri ile regresyon analizi mukayese edilmiştir. Çalışmanın altıncı ve son kısmında çalışmadan elde edilen sonuçlar önce Merter Tekstil Merkezi bağlamında tartışılmış ve bu örnekten yola çıkılarak mekânsal yoğunlaşma-rekabet ilişkisine dair genel değerlendirmelerde bulunulmuştur.