Kütüb-i Tis'a özelinde enceşe rivayetinin sened ve metin açısından değerlendirilmesi

Kadın, tarih boyunca değeri ve konumu itibarıyla farklı bakış açılarından kaynaklı müspet ve menfî pek çok çalışmaya konu olmuştur. Kaldı ki günümüzde de kadın konusu özelindeki çalışmalar aynı şekilde hız kesmeden devam etmektedir. İnsanı erkek ve kadın cinsi olarak yaratan Allah Teâlâ, hiç şüphesiz ki kadına muamele noktasında olması gerekeni Hz. Peygamber vasıtasıyla insanlığa vahyetmiş ve Resûl-i Zîşan da örnek ve mükemmel tavrı ile ilahî ve insani olan bu normları uygulamak için yoğun bir çaba göstermiştir. Tezimizde kadınlara karşı hassasiyetin veciz örnekliği olan Enceşe rivâyetini irdeleyeceğiz. Veda haccı dönüşü, Hz. Peygamber'in hanımlarının da olduğu toplulukta erkeklerin develerini Berâe b. Mâlik sürerken kadınların develerini Enceşe sürüyordu. Enes b. Mâlik'in annesi Ümmü Süleym de Hz. Peygamber'in eşlerinin yanındaydı. Kaynaklarda siyahi ve Habeşli bir köle olduğu nakledilen Enceşe, şarkılar terennüm ederek develeri coşturuyordu. Nihayet Resûlullah'ı geçip ilerlemeye devam ederken Hz. Peygamber şöyle buyurdu: "Ey Enceşe! yavaşla, Kristallere karşı yumuşak ol." Bu rivâyet, Resul-i Ekrem'in dilinden kadına verilmesi gereken değeri ortaya koyması açısından önemlidir. Kristaller ile kadınlar arasındaki anlam ilişkisi; hadisin farklı varyantlarında, şerhlerde ve konuyla ilgili yapılan çalışmalarda irdelenerek Resûlullah'ın bu veciz kelamındaki anlam dünyası ayrıntılarıyla ortaya çıkarılacaktır. Araştırmada; oldukça önemi haiz olan bu hadis, kadınlarla alakalı geniş bilgilere yer verilerek ele alınacaktır. Enceşe rivâyeti olarak da bilinen araştırmaya konu olan hadiste; kadının yaratılış özelliklerinden kırılgan yapısına, onun insanlık âlemindeki değerine değinilmiş, aynı zamanda Hz. Peygamber'in örnekliğinde kadına nasıl davranılması gerektiği ifade edilmiştir. Bu çalışmanın temel amacı ve hedefi, Kütüb-i Tis'a'daki Enceşe rivâyetlerini incelemek ve kadınların değerini, konumunu ortaya koymaktır. Hz. Peygamber'in kadınlara karşı olan tavrı ile günümüzdeki kadın algısı arasındaki farkı ortaya koymak araştırmanın önemini ve gerekliliğini ortaya çıkaracaktır. Bu itibarla kadın konusuna girmeden İslâm'ın insana bakışını irdelemekte fayda vardır. Cenâb-ı Hak, yüce kelâmı Kur'ân-ı Kerîm'de muhtelif ayetlerde zikrettiği üzere insanı yeryüzüne halife kılmıştır (2/Bakara 30, 6/En'âm 165, 7/A'râf 69, 7/A'râf 74, 10/Yûnus 14, 10/Yûnus 73,27/Neml 62, 35/Fâtır 39, 38/Sâd 26). Ona akıl nimetini ve dolayısıyla irade vermiş, karşılığında da insanı yaptıklarından mükellef tutmuştur. Sakınılması gereken hususları kelâm-ı ilâhisiyle ve insanları irşad etsin diye gönderdiği peygamberlerle bildirmiş, onların hayatında da insanlara nice örnekler sunmuştur. Hz. Peygamber'i de tüm insanlığa en güzel örnek olarak risâletle görevlendirmiştir. Bu sebeple çağımızda yanlış algılar sebebiyle iki zıt uçta konumlandırılmış kadınlara karşı tutumu, nebevî örneklikle doğru bir zemine yerleştirmek önemlidir. Bir taraftan yanlış tutumların gelenekselleşmesi ve din adı altında lanse edilmesiyle kadınlara karşı ezici ve baskıcı bir tavır gözlemlenirken diğer taraftan bu tavra tepki olarak kadınların sınırsız özgürlüğünü savunan fakat bu özgürlükle kadınların yüklenmeleri gerekenden çok daha fazla yük altına girmelerine sebep olan ve erkeklerle yarıştıran bir tavır ortaya çıkmıştır. Lâkin her iki zıt tutum da fıtrata ve Allah'ın (c.c.) kulunda görmek istediği güzel hasletlere uygun düşmemektedir. Cenâb-ı Hakk'ın, insanlarda görmek istediği tavrı en güzel şekilde gösteren, üsve-i hasene olan Resûl-i Ekrem, her hususta olduğu gibi bu hususta da insanlığın mutedil bir yaklaşım ortaya koymasını istemiştir. Enceşe rivâyeti Kütüb-i Tis'a'da yer alan Buhârî'nin el-Câmiu's-Sahîh'inde 6, Müslim'in el-Câmiu's-Sahîh'inde 4, Dârimî'nin es-Sünen'inde 1 ve Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'inde 14 rivâyet olmak üzere toplamda 25 rivâyet olarak incelenecektir. Bu rivâyetlerin sıhhat durumu ortaya konulacak, râviler tek tek ele alınıp cerh ve ta'dil ilmi kriterleriyle tetkik edilecek, rivâyet hakkında klasik dönem ve çağdaş dönem şârihlerinin kanaatleri tespit edilecektir. Rivâyet ekseninde özelde kadının değeri, Hz. Peygamber'in kadınlara karşı tavrı, kadınlara nasıl davranılması gerektiği hususları incelenecek, nihayetinde de birtakım öneriler sunulacaktır. Anahtar Kelimeler: Hadis, Enceşe Rivâyeti, Sened, Metin, İnsan, Kadın.