Lafızların anlamlara delaleti konusunda usulcüler ve usûl-i fıkıh yenilikçileri arasındaki yaklaşım farklılıkları (Hasan Hanefi örneği)

İslam hukuk metodolojisi alanında modern dönemde birçok yenilikçi araştırma yapılmıştır. Bunların bir kısmında konu epistemolojik açıdan ele alınırken diğer bir kısmında beşerî ya da sosyal bilimlerle kıyaslamalı olarak incelenmiştir. Bu bağlamda en dikkat çekici teklif, Hasan Hanefi'nin, kapsamlı bir ansiklopedik mahiyette görülen ve İslâmî ilimlerin yanı sıra özellikle de İslam hukuk metodolojisine odaklandığı yenilikçi projesidir. Hanefi, yenilikçi yaklaşımlarındaki temel aksiyomları açısından çeşitli tezlerde konu edilmiştir. Ancak bu tezler incelendiğinde konunun genellikle teorik düzeyde tartışıldığı, pratik yansımaları açısından ele alınmadığı görülmüştür. Dolayısıyla bu çalışmada, söz konusu boşluğu doldurma amacıyla fıkıh usulünün önemli konularından olan lafızların anlamlara delalet yolları bağlamında yenilikçi yaklaşımları incelenmektedir . Çalışmada, usulcülerin cumhurunun benimsediği metottan yararlanılmıştır. Bununla birlikte konu, Hanefî mezhebinin eserlerinden de araştırılmıştır. Öte yandan Hasan Hanefî hakkında yazılan değerlendirmeler özetlenmiş ve onun konuyla ilgili gerek teorik gerekse pratik açıdan getirdiği yenilikler tespit edilmiştir. Böylece onun lafızların delaletleri bağlamındaki tekliflerinin, fıkıh usulündeki realiteyle karşılaştırıldığında bir metot olarak ne derece etkinliğe sahip olup olmadığının açığa çıkması hedeflenmektedir . Araştırmada önce betimleyici bir yöntem takip edilerek usulcülerin ve Hasan Hanefi'nin metotları, öne çıkan özelliklerinin yanı sıra ayrım noktaları da tespit edilerek ana hatlarıyla zikredilmiştir. Böylece çalışmadaki konuların mukayese edilmesine bir çerçeve oluşturulmuştur. Daha sonra analitik bir yöntemle bu fikirlerin içerikleri, ana özellikleri ve etkili noktaları tespit edilmiştir. Ardından da eleştirel bir yöntemle yenilikçi kuralların usul konularına yansımaları ve bu kuralların metinler üzerinde uygulanabilirliği incelenmiştir . Çalışmada, bu iki metot arasında ciddi bir farkın bulunduğu ortaya konulmaktadır. Zira usulcülerin metodu, kurallara bağlı kalmak ile modern bilimlerle entegrasyon sağlayabilme arasındaki dengeyi korumaktadır. Hasan Hanefi'nin projesi ise tüm sabitelerin yıkılmasına yol açsa bile tek sabit olanın değişim olduğunu savunarak, sosyal kazanımlar elde etmek pahasına her türlü değişime açıktır . Öte yandan bu çalışma, bir fikrin ne kadar doğru, tutarlı ve uygulanabilir olduğunun tespiti için onun, kritik meseleler üzerinde sistematik bir şekilde test edilmesine dair araştırmaların ne denli önemli olduğunu vurgulamaktadır. Nitekim ilim, genel ilkelerin özel durumlara uygulanarak sonuçların çıkarılması ve bunlardan yararlanılmasından başka bir şey değildir . Anahtar kelimeler: Reform, İslam Hukuk Metodolojisi, İbare ve İşare, Lafızların Delaleti, Hasan Hanefî.