Lıght sigara izmarit suyunun fitotoksik, sitotoksik ve genotoksik etkisinin farklı test yöntemleri ile araştırılması

Amaç: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Merkez Kampüsü'nde bulunan küllüklerden ve kampüs çevresinden rastgele toplanan içilmiş light sigara izmaritleri ve içilmemiş light sigara filtrelerinden elde edilen sulu çözeltilerin fitotoksik, sitotoksik ve genotoksik etkisinin farklı test sistemleri ile belirlenmesi ve genellikle görmezden gelinen izmarit atıklarının gerek çevre kirliliği gerekse canlılar üzerindeki etkilerinin ortaya konması amaçlanmıştır. Yapılan literatür taramalarında ülkemizde bu konuda yapılan bir çalışma örneğine rastlanmamıştır. Bu tez çalışması, bu konuda yapılan ilk tez olma özelliğini taşımaktadır. Materyal ve Yöntem: Farklı konsantrasyonlarda (% 6.25, % 12.5, % 25, % 50 ve % 100) hazırlanmış içilmiş light sigara izmarit ve içilmemiş light sigara filtresi sularının olası fitotoksik etkinin belirlenmesinde Vigna radiata L.(maş fasulyesi) çimlenme testi ile Allium cepa L. büyüme testi kullanılmıştır. Bu testler ile nispi büyüme indeksi (RGI), büyüme indeksi (GI), çimlenme yüzdesi ve biyokütle de hesaplanmıştır. Sitotoksik ve genotoksik etkinin belirlenmesinde Allium Test kullanılmış olup, yüzde mitotik indeks (MI) ve kromozomal hasar (KH) mikroskobik incelemeler sonucunda hesaplanmıştır. Sitotoksik etkinin belirlenmesinde ise, Artemia salina Canlılık Testi kullanılmış ve Probit analizi ile LC50 değerleri bulunmuştur. Bulgular: İçilmiş light sigara izmarit suyu ve içilmemiş light sigara filtre suyu V. radiata'da tohum çimlenmesini taki eden ikinci ve beşinci günde çimlenme başarısını arttırmış, bu artışın içilmiş light sigara izmarit suyu grubunda daha yüksek olduğunu belirlenmiştir. İçilmiş light sigara izmarit suyu ile muamele edilen V.radiata tohumlarında konsantrasyon artışına bağlı olarak, hem kök uzunluğu hem de sürgün uzunluğunda önemli bir azalma olduğu, %6.25'lik konsantrasyon hariç, diğer bütün konsantrasyonlarda kök büyümesinin inhibe edildiği tespit edilmiştir. Yapılan yaş ve kuru ağırlık ile biyokütle hesaplamalarına göre, biyokütlenin her iki grupta da konsantrasyon artışına bağlı olarak azaldığı belirlenmiştir. Allium cepa fitotoksisite test sonuçları da, içilmiş light sigara izmarit suyunun konsantrasyon artışına bağlı olarak kök sayısını azalttığı, en yüksek azalmanın ise, en yüksek muamale (% 100) grubunda olduğu tespit edilmiştir. İçilmiş light sigara izmarit suyu grubunda ölçülen ortalama kök uzunluğunun, kontrol grubu ile karşılaştırıldığında konsantrasyon artışına bağlı olarak azaldığı, % 25, % 50, % 100'lük konsantrasyonda kök büyümesinde önemli derecede gerilemelerin olduğu ve büyümenin engellendiği tespit edilmiştir. İçilmemiş light sigara filtre suyu grubunda ise, kök büyümesindeki azalma % 50 ve % 100'lük muameleden sonra olmuş, ancak bu azalmanın içilmiş sigara izmariti grubu ile karşılaştırıldığında daha az olduğu belirenmiştir. İçilmiş light sigara izmarit suyu ile muamele edilen A. cepa kök ucu meristem hücrelerinde, içilmiş light sigara izmarit suyu konsantrasyonu arttıkça % mitotik indeks (%MI) değerinde bir azalma olduğu ve artan konsantrasyon ile pozitif korelasyon gösterdiği belirlenmiştir. İçilmemiş light sigara filtre suyu ile muamele sonucunda da konsantrasyonu artışı ile, % mitotik indeks (% MI) değerinde birazalmanın olduğu ancak bu azalmanın içilmiş light sigara izmarit suyu muamelesi sonucunda gözlenen azalmaya göre daha az olduğu belirlenmiştir. İçilmiş light sigara izmarit suyu ile muamele sonucunda A. cepa kök ucu bölünen meristem hücrelerinde kromzomal hasar sıklığında artış olduğu tespit edilmiştir. En çok gözlenen kromozomal hasar; fragmentler, kromatid köprüsü, yanlış kutuplaşma ve kromozom yapışması olurken, mikronukleus en az rastlanılan hasar olarak olmuştur. Artemia salina canlılık testi sonucunda yapılan Probit analizi, içilmiş light sigara izmarit suyu %100'lik konsantrasyonu ile 24 saat muamele edilen A. salina larvaları üzerindeki etkisinin zararlı, 48 saatlik muamelenin ise toksik etki gösterdiğini; içilmemiş light sigara filtre suyu muamelesinin ise benzer süre sonunda, 10-1000 ppm aralığında toksik olmadığını ortaya koymuştur. Sonuç: Tez çalışması sonucunda elde edilen veriler, içilmiş light sigara izmarit suyunun V. radiata, A. cepa ve A. salina larvaları üzerinde, içilmemiş light sigara filtre suyuna göre daha toksik olduğunu, konsantrasyon artışı ile fitotoksik, sitotoksik ve genotoksik etkinin de arttığını göstermiştir. Anahtar kelimeler: Allium cepa, Artemia salina, Genotoksisite, Light sigara izmariti, Sitotoksisite, Vigna radiata