Lozan ve Montrö Andlaşmalarında Türk boğazlarının durumu

Karadeniz ile Ege Denizi'ni birbirine baglayan stanbul Bogazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Bogazı, geçis açısından, her zaman bir bütün sayılmıstır. Dünya üzerindeki Türk Bogazları adıyla tanınan bu alanın diger bogazlara göre kendine has bir takım özellikleri bulunmaktadır. Bu özellikler Bogazları elinde bulunduran devlete iktisadi ve stratejik üstünlük saglar. 1453 yılında stanbul'un fethinden sonra Bogazlar üzerinde ve Karadeniz'de egemenlik, mutlak olarak Osmanlı mparatorlugu'na aitti. Bogazlardan geçis ve Karadeniz'deki ulasıma ait kararlar, hiçbir sınırlama olmaksızın, Osmanlı mparatorlugu tarafından tek basına alınmaktaydı. Bogazlar ve Karadeniz ile ilgili olarak Osmanlı mparatorlugu'nun mutlak egemenligi ve münhasır düzenleme yetkisi 1809 Kala-i Sultaniye (Çanakkale) Anlasmasıyla son bulmustur. Bu anlasmayla birlikte bogazların hukuksal rejimi Osmanlı mparatorlugu'nun tek taraflı islemleriyle degil, iki taraflı anlasmalarla düzenlemeye baslanmıstır. 1841 Londra Bogazlar Sözlesmesi Bogazların barıs zamanında tüm ulusların ticaret gemilerine açıklık ve tüm devletlerin savas gemilerine kapalılık rejimini getirmis ve I. Dünya Savası'na kadar Bogazların rejimini belirleyen temel antlasma olmustur. Osmanlı mparatorlugu Birinci Dünya Savası'nda, aynı safta yer aldıgı tilaf Devletleri ile birlikte yenik sayılınca, 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateskes Antlasması ile Çanakkale ve stanbul Bogazları'nın açılmasını ve Karadeniz'e geçisin saglanmasını ayrıca her iki bogazın kıyılarındaki askeri tesislerin tilaf Devletlerince isgalini kabul etmistir. 10 Agustos 1920 tarihli Sevr Andlasması ile de Bogazlar'a tam serbesti getirilmis, her devletin ticaret ve harp gemilerine kayıtsız sartsız, savasta ve barısta açık olacagı belirtilmistir. Milli Mücadeleden sonra, Lozan Barıs Antlasması ile Türk Bogazları'ndan barısta ve savasta, denizden ve havadan geçis ve ulasım serbestligi ilkesi kabul edilmistir. Bogazlar Milletler Cemiyeti koruması altına alınmıs ve Bogazlara iliskin düzenlemeler bir uluslararası komisyona bırakılmıstır. Montrö Bogazlar Sözlesmesi, Lozan Barıs Antlasmasının, Türkiye'nin Bogazlar Bölgesi üzerindeki egemenligini kısıtlayan hükümlerini ortadan kaldırmıstır. Türkiye'nin Bogazlar Bölgesini askerlestirmesi, Bogazlar Komisyonunun kaldırılarak yetkilerinin Türkiye'ye aktarılması öngörülmüstür. Montrö Bogazlar Sözlesmesi'nin; mevcut durumuyla Türkiye'nin hak ve menfaatlerini en iyi sekilde koruyabilecek hukuki ve siyasi bir metin oldugu ve mevcut haliyle muhafaza edilmesi gerektigi degerlendirilmektedir