Ma'mûretü'l-Azîz vilayeti vakıfları muhasebe kayıtları:1868-1869 tarihli Muhasebe-i Evkâf-ı Hümayûn defteri üzerine bir inceleme

İlhanlılardan aldığı merdiven kayıt yöntemini devlet muhasebe sisteminde 500 yılı aşkın bir süre boyunca kullanan ve Tanzimat ile birlikte çift taraflı kayıt yöntemini kullanmaya başlayan Osmanlı Devleti'nin muhasebe kayıt düzeni ve uygulamalarına ilişkin zengin bir arşive sahip olduğu bilinmektedir. Tüm bu zengin arka planın Osmanlı Devleti muhasebe uygulamalarının gelişimine tanıklık ettiğini söylemek mümkündür. Osmanlı Devleti arşivlerinden günümüze kadar ulaşan çok sayıdaki muhasebe belgelerinin yanı sıra yıllık hesapların düzenlenmesine ilişkin muhasebe defterleri, kontrol amaçlı rapor defterleri, insanlar arasındaki hukukî ilişkilere dair kayıtları içeren şer'iyye sicilleri ve sosyal hayatın önemli bir parçası olan vakıflara ait vakıf defterleri Osmanlı Devleti muhasebe uygulamalarına ışık tutmaktadır. Bu tez çalışmasında Hicri 1285 (Miladi 1868-1869) tarihli Muhasebe-i Evkâf-ı Hümâyûn Defterinin incelenmesi ve Osmanlı Devleti vakıf muhasebesi uygulamaları açısından öneminin ortaya koyulması amaçlanmıştır. Çalışma söz konusu dönemde Ma'mûratü'l-Azîz Vilayeti ve bağlı kazalarındaki vakıf faaliyetleri, vakıflara ilişkin gelir ve giderlerinin tespiti ve bunların muhasebe kayıtlarının değerlendirilmesi açısından önem arz etmektedir. Nitel araştırma yaklaşımlarından biri olan belgesel araştırma yöntemi ve arşiv araştırmasına dayanan bu tez çalışmasında öncelikle XIX. yy'da Osmanlı Devleti'ne ilişkin genel bilgiler sunulmuş ve Osmanlı Devleti'nde vakıf müessesesi detaylıca açıklanmıştır. Daha sonra T.C. Başkanlık Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı arşivinde bulunan defterin transkripsiyon çalışması yapılmış ve sadeleştirilerek defterde yer alan muhasebe kayıtlarından örnekler sunulmuştur. Ayrıca defterde yer alan bilgiler ışığında bölgelere göre vakıflar ve gelir gider dağılımlarının tespiti yapılmış ve istatistiki bilgiler de sunulmuştur. Söz konusu dönemde kayıtların sistematik olarak tutuluyor olması, bütçe mantığı ile gelir gider eşitliğinin sağlanması ve Ma'mûratü'l-Azîz Vilayetine bağlı 132 vakfın muhasebe kayıtlarının tek bir defterde toplanması, Osmanlı Devleti muhasebe organizasyonun gücü ve kayıt kültürünün olgunluğu açısından bir gösterge olarak kabul edilebilir.