Maaday-Kara Destanında yapı ve anlam

Bu çalışmada Maaday-Kara destanının estetik ve kültürel değerini ortaya çıkarmak maksadıyla destan metni "karşıt yansımalı yapı" yöntemiyle incelenmiştir. Karşıt yansımalı yapı yöntemi için Seyfi Karabaş'ın Dede Korkut boyları üzerine yaptığı çalışma model alınmıştır. Seyfi Karabaş'ın uyguladığı yöntemden farklı olarak çalışma yapı ve anlam incelemesi olarak ikiye ayrılmıştır. Yapı başlığı altında Maaday-Kara destanının karşıt yansımalı yapısı ortaya çıkartılmıştır. Anlam incelemesi başlığı altında ise yapı incelemesinde tespit edilen anlatı birimi kümeleri mitolojik ve antropolojik olarak iki farklı başlık altında incelenmiştir. Mitolojik inceleme bölümde Maaday-Kara destanının Türk destan geleneğine ait temaların yanı sıra Hint-Avrupa destan geleneğine özgü temaları içerdiği gözlemlenmiştir. Antropolojik inceleme bölümünde ise Altay Türklerinin kültürel ve dinsel değerleri ile destan metni arasındaki ilişki üzerine yoğunlaşılmıştır. Yapılan incelemelerde destan metni üzerinden Altay Türklerinin ruh anlayışı, dinsel inançların değişim süreci; sayı, renk, yıldız ve hayvan sembolizmi hakkında çıkarımlara varılmış ve bu sembollerin destan metninde dinsel inançlar bağlamında birtakım statüleri yansıttığı gözlemlenmiştir. İnceleme bölümü sonucunda ortaya çıkan veriler genel olarak toparlandığında, Maaday-Kara destanının yeraltı ve gök tanrıları arasındaki bir vekalet savaşını konu aldığı destan metninin; yaşam-ölüm karşıtlığı bağlamında; Burhanizm (Ak Din)-Şamanizm (Kara Din), ak-kara, yeni-eski, ataerkil-anasoylu düzen, gök/yersub-yeraltı, tin-doğa gibi karşıtlıkların üzerine temellendiği tespit edilmiştir. Bahsi geçen karşıtlık ilişkilerindeki kötü taraflar Burhanizm teolojisi bağlamında düşmanlaştırılmış, iyi taraflar ise aynı bağlamda yüceltilmiştir. Bu durumda da Maaday-Kara destanının bir dinsel propaganda aracı işlevi gördüğü gözlemlenmiştir. Bütün bunlarla beraber yapılan incelemeler sonucunda bu çalışma aynı zamanda bir destan inceleme modeli olarak tarafımızca literatüre sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Maaday-Kara Destanı, Karşıt Yansımalı Yapı, Altay Türkleri, Burhanizm, Şamanizm, Ak Din.