Mal ticareti, hizmet ticareti ve büyüme ilişkisi: Türkiye örneği

Ekonomik göstergeler, her geçen gün daha fazla küreselleşen uluslararası ticaretin ekonomik büyümenin lokomotifi olma yolunda daha büyük katkılar sunabildiği bir süreci göstermektedir. Uluslararası ticaretin artan orandaki katkısı 1980'de serbest piyasa ekonomisine geçen Türkiye'nin ekonomik büyümesinde de gözlenmektedir. Bu katkı içerisinde mal ticaretinin payı önem arz etse de daha yüksek katma değer üretebilen hizmet ticaretinin payı da sürekli olarak artış göstermektedir. Uluslararası ticaret içerisinde genellikle göz ardı edilen hizmet ticaretinin bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler ışığında mamül malların üretiminde daha fazla yer aldığı izlenmektedir. İzlenen süreç çerçevesinde bu çalışmada, uluslararası mal ve hizmet ticaretinin ekonomik büyüme üzerindeki etkisi araştırılırken aynı zamanda mal ve hizmet ticaretinin kendi aralarındaki ilişki de incelenmekte ve sonuçlar Türkiye ekonomisi açısından değerlendirilmektedir. Türkiye üzerine yapılan bu çalışmada mal ticareti ve hizmet ticaretinin büyümeyle olan ilişkisi ve kendi aralarındaki ilişki, 1981-2019 dönemine ait yıllık veriler altında Fourier tabanlı eşbütünleşme ve nedensellik testleri ile incelenmektedir. Örneklem döneminde, Türkiye ekonomisini etkileyen gerek içsel gerekse de dışsal birçok olayın makroekonomik serilerde yapısal kırılmalar oluşturduğu bilinmektedir. Bu bağlamda çalışmada kullanılan yöntemler yapısal kırılmalar doğrultusunda seçilmiştir. Birim kök analizi için ADF ve Fourier ADF testleri; eşbütünleşme analizi için Fourier Bootstrap ARDL Sınır Testi; nedensellik analizi için ise Fourier Granger testi kullanılmıştır. Geleneksel ve yapısal kırılmalı birim kök testinin ortak sonucu olarak, sabitli ve trendli modelde tüm serilerin birinci farklarında durağan oldukları belirlenmiştir. Eşbütünleşme analizinde mal ticareti ve hizmet ticaretinin ekonomik büyüme ile olan ilişkisini içeren ilk altı model için uzun dönemli bir ilişki bulunamamıştır. Öte yandan mal ve hizmet ticaretinin kendi arasındaki ilişkiyi ortaya koyan Model 7, 8 ve 9 için eşbütünleşme ilişkisi saptanmış; bu ilişkilerdeki uzun ve kısa dönem katsayıları raporlanmıştır. Son olarak nedensellik testi sonucunda uluslararası ticaret serileri ile RGSYH arasında kısa dönemde çift yönlü ilişki bulunmuştur. Aynı şekilde mal ve hizmet ticareti serileri arasında da çift yönlü bir nedensellik ilişkisi saptanmıştır. Ayrıca döviz kurundan hizmet ithalatına doğru tek yönlü, döviz kuru ile diğer seriler arasında ise çift yönlü nedensellik tespit edilmiştir.