Melez Pistacia L. genotiplerinin klonal mikroçoğaltımı ve IRAP-ISSR moleküler belirteçleriyle genetik kararlılıklarının belirlenmesi

Kontrollü tozlaştırma ile elde edilen melez Pistacia L. genotiplerinin tohumlarından gelişen sürgünlerden in vitro klonal mikroçoğaltım protokolleri tanımlanarak uzun dönem alt kültürü yapılmış olan melez genotiplerin genetik kararlılıkları IRAP ve ISSR moleküler belirteçleri ile belirlendi. Pistacia cinsine ait P. khinjuk Stocks, P. vera L., P. terebinthus L. ve P. atlantica türlerinin erkek ve dişi kültürleri arasında kontrollü tozlaştırma ile tür içi ve türler arası 8 melez genotip üretildi. P. khinjuk × P. khinjuk, P. khinjuk × P. terebinthus, P. khinjuk × P. atlantica, P. vera × P. terebinthus, P. vera × P. vera, P. vera × P. atlantica, P. terebinthus × P. terebinthus ve P. vera × P. khinjuk genotiplerine ait tohumlardan in vitro kültür başlatmak için yüzey sterilizasyon teknikleri geliştirildi. P. khinjuk × P. khinjuk genotipinin tohumlarının aksenik çimlendirilmesinde en iyi sonucu %10'luk sodyum hipoklorür içinde 15 dakika çalkalama süresi verirken, diğer melez genotiplerde en iyi çalkalama süresi 10 dakika olmuştur. Kültür başlatma çalışmaları için kullanılan 1 mgl-1 BA ve bitki büyüme düzenleyici içermeyen MS besi ortamından 8 melez genotip arasında en yüksek çimlenme oranı %86.7 ile 1 mgl-1 BA içeren besi ortamında P. vera × P. terebinthus genotipinde elde edildi. İn vitro çimlenme çalışmaları sırasında çalışılan 8 melez genotip arasından antepfıstığına anaç olabilecek en iyi sonuçları veren P. vera × P. vera, P. khinjuk × P. atlantica ve P. khinjuk × P. terebinthus genotiplerinin klonal çoğaltılması için tek bir eksplanttan itibaren ayrıntılı mikroçoğaltım yöntemleri geliştirildi. Klonal hatların rejenerasyonuna 1 mgl-1 BA içeren farklı besi ortamları (MS, WPM ve SH) arasında, ortalama 2.45 sürgün sayısıyla en iyi cevabı P. vera × P. vera ile MS besi ortamı vermiştir. Bu melez genotipler arasında sürgün proliferasyonuna 1 mgl-1 BA içeren farklı MS kuvvetlerinin (1/4, 1/2, 1/1, 2) etkileri incelenmiş; 2.60 sürgün sayısı, 17.75 mm sürgün uzunluğu ile 2 MS kuvveti besi ortamı kullanımının P. vera × P. vera genotipi için en iyi sonucu verdiği tespit edilmiştir. Melez klonların köklendirilmesi amacıyla farklı IBA konsantrasyonları arasından 8 mgl-1 IBA uygulaması en iyi sonucu vermiş, P. khinjuk × P. terebinthus genotipinde %40 oranında köklenme elde edilmiştir.Sürgün uzunluklarının köklenme başarısı üzerine etkileri değerlendirildiğinde; 3 cm uzunluğundaki sürgünlerin P. vera × P. vera, P. khinjuk × P. atlantica ve P. khinjuk × P. terebinthus köklenmesinde (sırasıyla %40, %35 ve %35) en iyi sonucu verdiği ve in vitro köklendirilen melez klonların aklimatizasyonu için tam steril edilmiş torf kullanımının uygun olduğu belirlenmiştir. Antepfıstığı ağaçlarına anaç olabilecek 6 melez genotipin (P. khinjuk × P. khinjuk, P. khinjuk × P. terebinthus, P. khinjuk × P. atlantica, P. vera × P. terebinthus, P. vera × P. vera ve P. vera × P. atlantica) in vitro çoğaltımı sonucu ortaya çıkabilecek olası somaklonal varyasyonlar 5 ISSR ve 7 IRAP primerleri ile belirlenmiştir. Elde edilen verilere göre, tez materyali olarak kullanılan 6 melez türün de mikroçoğaltımında 12 ayda ortalama düzeyde makul düzeyde polimorfizm gözlenmiştir (0.25 ≤ PIC ≤ 0.5). Bu sonuçlar melez Pistacia genotiplerinin klonal çoğaltılması için optimize edilen mikçoğaltım tekniğinin güvenle kullanılabileceğini göstermektedir. Bu çalışma, melez Pistacia genotiplerinin mikroçoğaltılması ve altkültürlenmiş eksplantlarında doku kültüründen kaynaklı somaklonal varyasyonların belirlenmesi üzerine yapılan ilk çalışmadır. Anahtar kelimeler: Pistacia, klonal anaç mikroçoğaltımı, ISSR, IRAP, somaklonal varyasyon.