Bir görsel arkeoloji denemesi olarak Çubukçu Han hatırası

BİR GÖRSEL ARKEOLOJİ DENEMESİ OLARAK ÇUBUKÇU HAN HATIRASI Bu çalışma, Taksim-Tünel bölgesinde yer alan, zamanla gözden kaybolmuş ve yıkım tehlikesi altındaki Çubukçu Han'ın tarihsel, sosyolojik ve estetik belleğini yeniden gündeme getirmeyi amaçlamaktadır. 1969–1971 yıllarına ait buluntu arşiv fotoğrafları üzerinden yürütülen araştırma, yapının geçmişine, mekânsal hafızasına ve orada yaşamış ailelerin sosyo-kültürel konumuna dair yeni bir okuma geliştirmeyi hedefler. Bu süreçte temel sorular şunlardır: Bir yapı, sanat aracılığıyla yeniden nasıl hatırlanabilir? Belgesel tavır ile sanatsal yorum arasında etik bir denge kurulabilir mi? Tez, bu sorulara disiplinler arası bir yöntemle yaklaşır. Sanatçının lisans eğitiminde Moda ve Tekstil Tasarımı alanında edindiği malzeme, kalıp ve form bilgisi, doktora düzeyinde görsel arkeoloji yöntemine dönüşmüştür. Böylece moda tasarımının teknik diliyle plastik sanatların kavramsal derinliği bir araya gelmiştir. Amaç, arşivsel buluntu fotoğraf ve nesneleri tarihçinin gerçeğe ulaşma kaygısıyla ya da arkeoloğun kronoloji takıntısıyla okumak değil; bunları birer yaratım malzemesi olarak ele alıp, aynı zamanda arşivsel sorumlulukla denetlenen bir üretim pratiği geliştirmektir. Bu yaklaşım, sanatçıya hem yaratıcı özgürlük hem de etik bir sınır bilinci kazandırmayı amaçlar. Tezin birinci bölümü, günümüz tarih yazımına dair yaklaşımları; Ortega y Gasset, Southgate, Foucault ve Kaya Yılmaz gibi düşünürlerin tarih ve temsil tartışmaları üzerinden inceler. İkinci bölüm, arkeolojinin bilgi sistemleriyle sanat arasındaki ilişkiyi ele alır. Üçüncü bölüm sanat ve sosyoloji etkileşimini tartışarak çağdaş sanatçının toplumsal konumuna odaklanır. Dördüncü bölüm, fotoğrafın belge olarak statüsünü Sontag, Berger, Benjamin ve Öngören gibi yazarların yaklaşımlarını analiz eder. Beşinci bölüm, şehir, mimarlık, mekân ve nesne arasındaki ilişkileri irdeleyerek Çubukçu Han'ın tarihsel bağlamını açar. Altıncı bölüm, örnek sanatçılar ve güncel sergiler üzerinden (Steichen, Serttaş, Shiota, Shonibare, Kabakov, Calle vb.) çağdaş sanatta hatırlama ve mekânsal temsillerin biçimlerini karşılaştırmalı olarak değerlendirir. Son olarak yedinci bölüm, tezde önerilen yöntemin uygulama alanı olan "Bir Görsel Arkeoloji Denemesi Olarak Çubukçu Han Hatırası"nı ayrıntılı biçimde sunar. Bu kapsamda geliştirilen "Hayalet Gardırop" projesi, arşiv fotoğraflarındaki giysi kalıplarının saydam kumaşlarla yeniden üretilmesi yoluyla geçmişi mekânda görünür kılar. Fotoğraftan kalıba, kalıptan mekâna uzanan bu üretim süreci, sanatçı pratiğini etik bir bellek alanı olarak tanımlar. Bu çalışma, çağdaş sanat ortamında bellek temelli üretimlerin hem estetik hem de kuramsal çerçevesini yeniden düşünmeyi hedefler: belgenin nasıl "resim"e dönüştüğünü, kolektif hafızanın hangi aktörlerce nasıl görünürleştirildiğini ve sanatçının ikincil sahiplenme hakkını nasıl sorumlulukla kullanabileceğini göstermeyi amaçlar. Buluntu fotoğraf ve dialardan bir ruh çıkarma ritüelini plastik değerler aracılığıyla mekânsallaştırmak, tarih içerisinde bir sanatçı ve yaratıcı ruhun fenomen çağrışımlarıyla zamanda geriye ve ileriye gitmektir. Bu tez, çağdaş sanat bağlamında hatırlamanın eylemci biçimini tartışır; sanatçının arşivle kurduğu ilişkiyi tarih yazımı etiği çerçevesinde yeniden değerlendirir. "Bir Görsel Arkeoloji Denemesi Olarak Çubukçu Han Hatırası", belgenin sanata, tarihin mekâna, hatıranın görünürlüğe dönüştüğü disiplinler arası bir araştırma olarak konumlanır. Anahtar Kelimeler: Çubukçu Han, Görsel Arkeoloji, Etik Arkeoloji, Anonim Bellek, İkincil Sahiplenme, Hayalet Gardırop