Merkez bankaları dijital para çalışmaları ve Türkiye için durum analizi

İnsanlığın ilk günlerinden bu yana var olan ticaret kavramını kolaylaştırmak insanoğlu için her daim bir hedef olmuştur. İlk dönemlerde ticarette takas usulü benimsenirken ilerleyen dönemlerde ürünlerin çeşitlenmesi ve birbiri cinsinden değerlenmesinin imkansızlaşması nedeniyle para kavramı ortaya çıkmıştır. Başlarda değerli madenlerden yapılan para, sonraları yerini daha kolay taşınan ve kullanımı daha kolay olan kâğıt paraya bırakmış, onun da sonrasında ise sistem içerisindeki paranın büyük kısmı kaydi, itibari paraya dönüşmüştür. Teknolojik gelişmeler piyasada para alternatifi olarak görülen Bitcoin, Ethereum gibi kripto varlıkların gelişmesine neden olmuş, mevcut ödeme sistemlerine alternatif sistemlerin oluşmasına olanak vermiştir. Bu alternatif sistem, merkez bankalarının kontrolü dışında yeni bir finansal sistem doğmasına neden olmuş ve bu sistemlerin merkeziyetsiz yapısı nedeniyle finansal sistem içerisinde denetlenemeyen bir alan oluşturmuştur. Bu durum merkez bankalarının para arzı ve ödeme sistemleri üzerindeki kontrollerini kaybetme kaygılarını gün yüzüne çıkarmıştır. Bu kaygılar merkez bankalarını dijital merkez bankası parası çıkarma fikrini değerlendirmeye zorlamıştır. Bu çalışmada günümüzde kullanılan merkez bankaları dijital paralarının (MBDP) neden ve nasıl ortaya çıktığı, sistemde aktif olan belirli merkez bankalarının dijital para çalışmalarının ne aşamada olduğu hakkında bilgi vererek, MBDP'lerin güçlü ve zayıf yönlerini belirlemek, önündeki fırsat ve tehditlerin saptanması ile MBDP'lerin piyasada kabulünü etkileyecek iç ve dış faktörlerin belirlenmesi amaçlanmaktadır. Çalışmada paranın tanımı yapılarak tarihi serüveni hakkında detaylı bilgi verilmiş, son dönemlerde geleneksel merkez bankası paralarına alternatif olarak ortaya çıkan kripto varlıklara değinilmiştir. Yeni oluşan ve günden güne kullanıcı sayısı ve işlem hacmi sürekli artan bu kripto varlıklara merkez bankalarının nasıl reaksiyon verdiği incelenmiştir. Durum analizi kapsamında TCMB'nin dijital para çalışması hakkında SWOT ve PEST analizleri yapılmıştır. Analizlerin sonucunda temel avantajları, finansal hizmetlere erişimi artırması, ödeme sistemlerinin hızı ve etkinliğinin artırması, kayıt dışı faaliyetlerin ve vergi kayıp/kaçaklarının önlenmesidir. Dezavantajları ise güvenlik kaygıları ve siber saldırı ihtimali, internet ve elektriğe bağımlı bu sistemlerin büyük doğal afetler ve savaşlar döneminde finansal erişimi imkânsız hale getirmesidir.